دانشگاه‌ها؛ پشتوانه علمی بازسازی پایدار پساجنگ/ نقش جامعه محلی در احیای هویت و اعتماد عمومی چیست؟

به گزارش خبرگزاری آگاه، جنگ‌ها افزون بر خسارات انسانی و اقتصادی، بخش مهمی از میراث تاریخی و هویت فرهنگی شهر‌ها را نیز در معرض آسیب قرار می‌دهند.

در چنین شرایطی، بازسازی بنا‌های تاریخی و بافت‌های شهری تنها یک پروژه عمرانی نیست، بلکه فرآیندی چندرشته‌ای است که به دانش مرمت، مهندسی، برنامه‌ریزی شهری و مشارکت اجتماعی نیاز دارد.

در همین راستا با الهام امینی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و فناوری پردیس، مدرس گروه معماری با گرایش بازسازی پس از سانحه و عضو هیئت‌مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران درباره اصول و مؤلفه‌های مؤثر در بازسازی در دوره پساجنگ و نقش نهاد‌های علمی و حرفه‌ای در این فرآیند گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

گپ و گفت آگاه با امینی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و فناوری پردیس، مدرس گروه معماری با گرایش بازسازی پس از سانحه و عضو هیئت‌مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران در پی می‌آید:

بازسازی در دوره پساجنگ در حوزه میراث فرهنگی فرآیند تخصصی و حساس است

آگاه: بازسازی بنا‌ها و بافت‌های تاریخی در دوره پساجنگ بر چه اصول و مؤلفه‌هایی استوار است؟

امینی: بازسازی در دوره پساجنگ در حوزه میراث فرهنگی یک فرآیند تخصصی و حساس است و باید بر پایه اصول علمی مرمت و حفاظت انجام شود.

یکی از مهم‌ترین اصول در این زمینه وفاداری به اصالت اثر است؛ به این معنا که هرگونه اقدام بازسازی باید مبتنی بر مستندات تاریخی، معماری و باستان‌شناسی باشد تا هویت واقعی بنا حفظ شود و از بازسازی‌های سلیقه‌ای و غیرمستند جلوگیری شود.

اصل مهم دیگر حداقل مداخله است. در مرمت و بازسازی بنا‌های تاریخی تلاش می‌شود که مداخلات تا حد امکان محدود و هدفمند باشند و تنها در مواردی انجام شوند که برای پایداری و حفاظت بنا ضروری است. این رویکرد کمک می‌کند ارزش‌های تاریخی و فرهنگی بنا دچار تغییر یا تحریف نشود.

از سوی دیگر، در فرآیند بازسازی باید تفکیک میان مداخلات جدید و بخش‌های تاریخی رعایت شود. به این معنا که عناصر جدیدی که برای تقویت سازه، ایمن‌سازی یا تکمیل بنا اضافه می‌شوند باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که از بخش‌های تاریخی قابل تشخیص باشند. این اصل که در اسناد بین‌المللی حفاظت میراث فرهنگی نیز مورد تأکید قرار گرفته است، به حفظ صداقت تاریخی بنا کمک می‌کند.

در کنار این اصول، مستندسازی دقیق وضعیت بنا‌های آسیب‌دیده، استفاده از دانش فنی و مصالح سازگار با ساختار تاریخی بنا و برنامه‌ریزی هماهنگ شهری از دیگر مؤلفه‌های مهم در بازسازی محسوب می‌شوند. همچنین توجه به تاب‌آوری در برابر بحران‌های آینده نیز ضروری است تا بنا‌ها و بافت‌های تاریخی پس از بازسازی بتوانند در برابر مخاطرات احتمالی مقاومت بیشتری داشته باشند.

آگاه: نقش جامعه محلی و میراث ناملموس در بازسازی در دوره پساجنگ چیست؟

امینی: یکی از مؤلفه‌های بسیار مهم در بازسازی، مشارکت جامعه محلی است. مردم هر منطقه حافظان حافظه تاریخی و فرهنگی آن مکان هستند و حضور آنها در فرآیند تصمیم‌گیری می‌تواند به انتخاب راهکار‌های مناسب‌تر کمک کند و حس تعلق اجتماعی به فضا‌های بازسازی‌شده را تقویت کند.

در کنار آن باید به میراث ناملموس نیز توجه کرد؛ یعنی آیین‌ها، مراسم، شیوه‌های استفاده از فضا‌ها و روایت‌های شفاهی که بخشی از هویت مکان هستند. اگر بازسازی صرفاً به کالبد بنا محدود شود و این ابعاد فرهنگی نادیده گرفته شود، در واقع بخش مهمی از هویت تاریخی آن فضا از بین خواهد رفت.

آگاه: جامعه مهندسی و سازمان نظام مهندسی ساختمان چه نقشی در فرآیند بازسازی پساجنگ دارند؟

امینی: جامعه مهندسی کشور یکی از ارکان مهم بازسازی در دوره پساجنگ است. سازمان نظام مهندسی ساختمان با در اختیار داشتن متخصصان در رشته‌های عمران، معماری، مکانیک و شهرسازی می‌تواند در ارزیابی فنی آسیب‌ها و مدیریت پروژه‌های بازسازی نقش مؤثری ایفا کند.

ازجمله اقداماتی که این سازمان می‌تواند انجام دهد، تشکیل کارگروه‌های تخصصی بازسازی، تدوین دستورالعمل‌ها و استاندارد‌های فنی، نظارت بر کیفیت پروژه‌ها و انجام ارزیابی سریع و علمی از میزان آسیب‌های وارد شده است. این اقدامات کمک می‌کند فرآیند بازسازی به صورت علمی و منظم پیش برود.

در عین حال باید توجه داشت که بازسازی در دوره پساجنگ صرفاً به ساخت‌وساز محدود نمی‌شود. این فرآیند در واقع با احیای زندگی شهری، بازگشت اعتماد عمومی و بازسازی سرمایه اجتماعی نیز ارتباط مستقیم دارد. تجربه‌ها نشان می‌دهد که بازسازی موفق زمانی تحقق می‌یابد که اراده مدیریتی، برنامه‌ریزی دقیق، شفافیت در اجرا و مشارکت واقعی مردم در کنار یکدیگر قرار بگیرند. در این میان دولت باید نقش راهبردی خود را حفظ کند و از واگذاری‌های شتاب‌زده و بدون نظارت مؤثر پرهیز شود تا فرآیند بازسازی با انسجام و اعتماد عمومی همراه باشد.

آگاه: مهندسان شهرساز در بازسازی پساجنگ چه نقشی دارند؟

امینی: بازسازی در دوره پساجنگ ماهیتی شهری و فضایی دارد؛ بنابراین نقش مهندسان شهرساز بسیار مهم است. شهرسازان می‌توانند با تدوین طرح‌های بازآفرینی شهری، ساماندهی کاربری‌های زمین، حفظ بافت‌های تاریخی، بهبود شبکه دسترسی و بازطراحی فضا‌های عمومی به احیای منسجم شهر‌های آسیب‌دیده کمک کنند.

در این میان نگاه شهرسازی باید فراتر از مداخلات کالبدی باشد. بازسازی شهر‌ها در دوره پساجنگ در واقع فرصتی برای احیای حیات اجتماعی شهر، تقویت حس تعلق شهروندان به فضا‌های شهری و بازسازی اعتماد عمومی است؛ بنابراین لازم است ابعاد اجتماعی و فرهنگی در کنار ابعاد فیزیکی مورد توجه قرار گیرد.

مهم‌ترین چالش‌ها و الزامات موفقیت در بازسازی پساجنگ

آگاه: دانشگاه‌ها و مراکز علمی چه نقشی در فرآیند بازسازی پساجنگ دارند؟

امینی: دانشگاه‌ها پشتوانه علمی این فرآیند هستند. انجام پژوهش‌های تخصصی در حوزه مرمت و مقاوم‌سازی، تحلیل ریسک، توسعه مصالح و فناوری‌های نوین و ارائه الگو‌های بازسازی پایدار از جمله وظایفی است که دانشگاه‌ها می‌توانند بر عهده بگیرند.

علاوه بر این، ایجاد بانک اطلاعاتی از بنا‌های آسیب‌دیده، مستندسازی علمی و تربیت نیروی متخصص از دیگر اقداماتی است که جامعه دانشگاهی می‌تواند انجام دهد. همکاری میان دانشگاه‌ها، سازمان‌های حرفه‌ای و نهاد‌های اجرایی می‌تواند به شکل‌گیری یک شبکه علمی و تخصصی برای مدیریت فرآیند بازسازی پساجنگ منجر شود.

آگاه: مهم‌ترین چالش‌ها و الزامات موفقیت در بازسازی پساجنگ چیست؟

امینی: معمولاً سه چالش اصلی در این حوزه وجود دارد: کمبود منابع مالی، نبود مستندات دقیق و فشار برای بازسازی سریع. این عوامل گاهی باعث می‌شود تصمیم‌هایی شتاب‌زده و غیرعلمی اتخاذ شود.

در عین حال باید توجه داشت که بازسازی پساجنگ تنها یک پروژه فنی نیست، بلکه یک فرآیند اجتماعی و ملی نیز محسوب می‌شود. این دوره می‌تواند فرصتی برای باز تعریف رابطه میان دولت و مردم، تقویت سرمایه اجتماعی و احیای حس تعلق به شهر و سرزمین باشد.

اگر فرآیند بازسازی با صداقت، شفافیت و مشارکت واقعی جامعه همراه شود، می‌تواند نه‌تنها بخشی از آسیب‌های ناشی از جنگ را التیام بخشد، بلکه زمینه‌ای برای شکل‌گیری نوعی توسعه پایدار و همبستگی اجتماعی نیز فراهم کند. در مقابل، اگر این فرآیند با تصمیم‌های شتاب‌زده، واگذاری‌های غیرشفاف یا کنار گذاشتن مردم از فرآیند تصمیم‌گیری همراه شود، ممکن است نه‌تنها روند بازسازی با چالش مواجه شود بلکه اعتماد عمومی نیز آسیب ببیند؛ بنابراین در شرایط پساجنگ ضروری است که دولت، نهاد‌های تخصصی، دانشگاه‌ها و جامعه مدنی با هم‌افزایی و درک مسئولیت تاریخی خود، مسیر بازسازی را به‌گونه‌ای مدیریت کنند که این تجربه به الگویی برای آینده و تقویت انسجام اجتماعی تبدیل شود.

انتهای خبر/245546/