ذوالفقاری: اگر ایران نبود، قاچاق چند تنی مخدر به مرز کشورهای دیگر می‌رسید

به گزارش خبرگزاری آگاه، این روزها نام مخدرهایی به گوش می‌رسد که حتی بسیاری از کارشناسان و نهادهای مسئول نیز هنوز شناخت کاملی از آن‌ها ندارند؛ موادی با ترکیبات جدید، اسامی عجیب و اثراتی ناشناخته که با سرعتی بیشتر از توان نظام‌های نظارتی در حال ورود به بازارهای جهانی هستند. در چنین شرایطی، دیگر تصویر سنتی از قاچاق مواد مخدر و محموله‌های تریاک به‌تنهایی نمی‌تواند واقعیت این بازار پیچیده را توضیح دهد. به گفته حسین ذوالفقاری، نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، «هم سازمان ملل و هم بسیاری از کشورها در شناسایی و کنترل این مخدرها عقب هستند» و گاهی «مخدر صنعتی وارد بازارهای دنیا می‌شود در حالی که هنوز دستگاه‌های متولی فرصت شناسایی و آزمایش اینکه آیا این ماده مخدر هست یا نه را ندارند.»

این تغییر الگو از مواد سنتی به مخدرهای صنعتی و روانگردان، نه‌تنها مسیر مبارزه با قاچاق را دشوارتر کرده، بلکه نظام درمان و تأمین دارو را نیز با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است. کاهش خلوص تریاک‌های کشف‌شده و افت سهم مواد سنتی در کشفیات، مسئولان را به سمت راهکارهای تازه‌ای برای تأمین مواد اولیه دارویی سوق داده؛ از جمله طرح کشت «شقایق اولیفرا» که به گفته ذوالفقاری می‌تواند بخشی از نیاز دارویی کشور را تأمین کند او در گفت‌وگو با خبرآنلاین ضمن تشریح ابعاد این طرح، از ضرورت بازنگری در سیاست‌های مقابله‌ای، درمان و تأمین دارو متناسب با واقعیت‌های جدید مواد مخدر سخن می‌گوید. دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر در عین حال یادآور می‌شود که ایران همچنان در خط مقدم مقابله با قاچاق قرار دارد.

سال گذشته یک دستورالعمل جامع با رویکرد پیشگیرانه حداکثری تدوین و به همه دستگاه‌های متولی که باید مسئولیت داشته باشند ابلاغ شد، برهمین اساس در مناطق نادری که اقدامات خلاف قانون صورت گرفت مقامات قضایی و نیروی انتظامی بلافاصله برخورد کردند، چراکه به‌طورکلی کشت خشخاش ممنوع است و مجازات‌هایی نیز برای متخلفان در نظر گرفته شده است.

در برخی عملیات‌ها، محموله‌های بسیار بزرگی کشف شد؛ از جمله محموله‌ ۱۲ تنی از یک تیم قاچاق، در مقابل، کشورهای بعد از ما که اگر یک قاچاق ۵۰ کیلویی کشف می‌کردند می‌گفتند از مرزهای ایران مخدر قاچاق وارد کشورمان می‌شود، اگر ایران نبود به‌جای محموله‌های چند ده کیلویی، با باندهای بزرگ چند تنی مواجه می‌شدند، بنابراین باید از ما تشکر کنند.

اظهار نظرهایی از این قبیل که در حد ۱۰ دقیقه می‌شود به مواد مخدر دسترسی پیدا کرد طی ساله‌های قبل زیاد شنیده شده، با همه تلاش‌ها در حوزه کشفیات چرا همچنان دسترسی این‌قدر آسان است؟

بر اساس آخرین اطلاعاتی که داریم دسترسی به مواد مخدر همچنان وجود دارد، این‌طور نیست که بگوییم دسترسی بسیار سخت یا نادر شده است، البته با توجه مواردی که گفتم دسترسی به مخدرهای سنتی نسبت به گذشته کمتر شده است. اما ایران در مبارزه با مواد مخدر یکی از کشورهای بسیار جدی در جهان بوده است. حتی برخی سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای حقوق بشری نیز در این زمینه به ایران ایراد می‌گیرند که مجازات‌ها در برخورد با قاچاقچیان، به‌ویژه قاچاقچیان اصلی، بسیار شدید است. در این مسیر، مجموعه گسترده‌ای از نیروهای انتظامی، اطلاعاتی، قضایی و همچنین بخش‌هایی از نیروهای سپاه و بسیج در مناطق مرزی و حتی غیرمرزی درگیر هستند. واقعیت این است که تلاش‌های بسیار زیادی انجام شده و هیچ‌کس نمی‌تواند این تلاش‌ها را نادیده بگیرد. در کدام کشور دنیا حدود ۴۰۰۰ شهید در مقابله با قاچاق مواد مخدر وجود دارد؟ با صراحت به شما بگویم هیچ کشوری نداشته است، بنابراین این یک سند روشن در مبارزه با مواد مخدر است.

با این حال، این سؤال که چرا با وجود این همه تلاش همچنان دسترسی وجود دارد، پاسخ چندوجهی دارد. بخشی از آن به شرایط داخلی جامعه بازمی‌گردد و بخشی دیگر به وضعیت پیرامونی و منطقه‌ای کشور، ایران با مرزهای طولانی، به‌ویژه بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر مرز شرقی، سال‌ها درگیر پدیده‌هایی مانند قاچاق مواد مخدر، مهاجرت غیرقانونی و سایر تهدیدهای امنیتی بوده است، اما کشورهای غربی در این زمینه چه کمکی به ایران کردند؟ درحالی‌که برخی از کشورها را کمک کردند، خیلی از مواقع حتی حاضر نشدند به ما تجهیزات بدهند.

ما زمانی با پدیده‌ای مواجه بودیم که اصطلاحاً از آن به عنوان «هلال طلایی» یاد می‌شد؛ یعنی منطقه‌ای که ایران در مرکز آن قرار داشت و مسیر عبور گسترده مواد مخدر محسوب می‌شد. من به خاطر دارم در برخی عملیات‌ها، محموله‌های بسیار بزرگی کشف شد؛ از جمله محموله‌های ۵ تنی، ۷ تنی، ۸ تنی و حتی ۱۲ تنی از یک تیم قاچاق، این‌ها نشان می‌دهد با چه حجم سنگینی از قاچاق مواجه بودیم. در مقابل، کشورهای بعد از ما که اگر یک قاچاق ۵۰ کیلویی کشف می‌کردند می‌گفتند از مرزهای ایران مخدر قاچاق وارد کشورمان می‌شود، ما می‌گفتیم اگر ما در مسیر ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتر از مرز تا کشور شما کنترلی نداشته باشیم، به‌جای محموله‌های چند ده کیلویی، با باندهای بزرگ چند تنی مواجه خواهید بود بنابراین باید از ما تشکر کنید.

جمهوری اسلامی ایران در این حوزه هزینه‌های بسیار سنگینی داده است؛ هم از نظر انسانی و هم از نظر اجتماعی. شما ببینید تعداد زیادی از زندانیان کشور مربوط به جرایم مواد مخدر هستند و احکام سنگینی نیز برای قاچاقچیان صادر شده است. این مسئله البته تبعات اجتماعی و خانوادگی هم دارد، اما نشان‌دهنده شدت برخورد با این پدیده است، با این وجود به دلایل دیگری ما همچنان با عرضه مواد مخدر در کشور روبه‌رو هستیم مخصوصاً مخدرهای روان‌گردان.

راز کاهش چشمگیر خلوص تریاک؛ از قبل از انقلاب هم مجوز جهانی کاشت مخدر داشتیم/ ذوالفقاری: اگر ایران نبود، قاچاق چند تنی مخدر به مرز کشورهای دیگر می‌رسید

کالش تولید تریاک باعث شده الگوی قاچاق هم تغییر کند

آیا کاهش کشفیات ایران به‌معنای تغییر مسیر قاچاق است؟

نه، موضوع فقط این نیست. بخشی از تغییرات به شرایط جدید برمی‌گردد. برای مثال، در افغانستان در دوره اخیر تلاش‌هایی برای کاهش کشت مواد مخدر انجام شده و تا حدی هم موفق بوده‌اند، البته هنوز با چالش‌هایی روبه‌رو هستند؛ چون اگر کشاورزان‌شان حمایت نشوند، احتمال بازگشت دوباره کشت وجود دارد. در نتیجه کاهش تولید تریاک باعث شده الگوی قاچاق هم تغییر کند، امروز شاهد افزایش کشفیات مواد روانگردان و صنعتی هستیم. قاچاقچیان نیز به سمت موادی مثل شیشه و هروئین رفته‌اند، بنابراین مقابله سخت‌تر شده است، چون این مواد حجم کمتر اما خطر و پیچیدگی بیشتری دارند و شناسایی و کشف آن‌ها دشوارتر است.

یکی از انتقادات جدی درباره درمان به مراکز ماده ۱۶ برمی‌گردد؛ این‌که افراد دارای اعتیاد پس از درمان و خروج از این مراکز مجدد به مصرف مخدر برمی‌گردند، برای این مسئله چه برنامه‌ای دارید؟

ما «طرح تحول درمان» را پیش‌بینی کردیم، موضوع طرح تحول درمان بسیار حساس، پیچیده و تخصصی است. تقریباً حدود ۲۵ درصد از کل کلینیک‌های کشور را به‌صورت سرزده بازرسی کردیم، همچنین وضعیت مراکز ماده ۱۶ یا همان مراکز نگهداری معتادان متجاهر نیز بررسی شد، البته در گذشته اقدامات بزرگی در خصوص کلینیک‌های درمان و مراکز ماده ۱۶ انجام شده بود، اما در شرایط فعلی، با توجه به نگاه ریاست محترم جمهور و همچنین اسناد بالادستی، سیاست‌های کلی و قوانین موجود، ما وارد مرحله جدیدی از «طرح تحول درمان» شدیم. این طرح هم شامل افرادی است که به‌صورت داوطلبانه برای درمان به کلینیک‌ها مراجعه می‌کنند و هم افرادی که در مراکز ماده ۱۶ نگهداری می‌شوند. در واقع دو طرح در قالب یک برنامه کلان اما با مسیرهای اجرایی جدا طراحی شده است.

مهمترین مشخصه طرح جدید چیست؟

یکی از اولین گام‌هایی که در طرح تحول درمان برداشتیم سطح‌بندی معتادان بود. سؤال اصلی این بود که آیا باید با همه افراد دارای اعتیاد با یک پروتکل واحد برخورد کرد یا نه. بر اساس شاخص‌های تخصصی، افراد به چهار سطح تقسیم شدند، خفیف، متوسط، شدید و خیلی شدید. در طرح جدید، افراد دارای اعتیاد خفیف و متوسط در مسیر قطعی درمان قرار می‌گیرند؛ یعنی با پروتکل‌های مشخص وارد فرآیند درمان می‌شوند. اما در مورد افراد با اعتیاد شدید و خیلی شدید که یا طولانی‌مدت مصرف داشته‌اند یا شرایط جسمی و سنی خاصی دارند که امکان ترک کامل برای همه آن‌ها به‌سادگی وجود ندارد، برای این گروه بحث «مدیریت مصرف» مطرح شده است؛ موضوعی که مورد تأکید ریاست محترم جمهور نیز هست. هدف این است که اگر فرد توان ترک کامل ندارد، حداقل مصرف او مدیریت شود تا از مواد پرخطرتر به سمت مواد کم‌خطرتر حرکت کند. به‌عنوان مثال فردی که مصرف هروئین دارد، در صورت ناتوانی در ترک، به سمت تریاک و سپس به سمت کاهش تدریجی دوز سوق داده شود تا آسیب کمتری به زندگی او وارد شود.

باید یک «حس کلی و حساسیت عمومی» در جامعه نسبت به اعتیاد و مصرف مواد مخدر ایجاد شود، پیشگیری زمانی موفق می‌شود که فراگیر باشد.

در کنار این، رویکرد کاهش آسیب نیز برای گروه‌های بسیار شدید دنبال می‌شود؛ به این معنا که از رفتارهای پرخطر مانند استفاده از سرنگ‌های آلوده جلوگیری شود تا بیماری‌های ثانویه در جامعه گسترش پیدا نکند. بر همین اساس، ما در کارکرد کلینیک‌ها نیز تغییراتی ایجاد کردیم. مقرر شد زمانی که فرد به‌صورت داوطلبانه وارد کلینیک می‌شود ابتدا سطح آن‌ها مشخص شود، بعد از مشخص شدن سطح‌بندی برای هر گروه برنامه درمانی اختصاصی طراحی شود. نگاه فعلی این است که این فرآیند به‌طور کامل در داخل کلینیک‌ها انجام شود؛ به‌گونه‌ای که هم کیفیت درمان ارتقا پیدا کند و هم کلینیک‌ها از نظر اقتصادی و مالی بتوانند پایدار بمانند و فعالیت حرفه‌ای خود را ادامه دهند، با جدیت بیشتری باید این موضوع دنبال شود تا برای دو گروه اول بتوانیم درصد بالایی از درمان موفق را داشته باشیم.

اما سؤال اینجاست که فردی که مراجعه می‌کند و توان مالی ندارد، چگونه باید از خدمات استفاده کند؟

به لحاظ آیین‌نامه‌ای بحث بیمه این گروه از افراد را پیگیری می‌کنیم.

این سطح بندی را هم برای مراکز ماده ۱۶ داریم؟

درباره مراکز ماده ۱۶ هم بازنگری‌های جدی انجام شده است. در واقع تلاش کردیم اقدامات گذشته را تکمیل کنیم، در این مراکز افراد بایند در یک فرآیندی غربالگری، سطح‌بندی، سم‌زدایی، درمان اولیه، درمان تکمیلی، بازتوانی، و در ادامه آموزش مهارت‌های شغلی برای‌شان انجام شود. برای افرادی که فاقد شغل یا سرپناه هستند نیز برنامه‌ریزی شده تا در همین مراکز، بخش‌های مربوط به اشتغال و اسکان نیز پیش‌بینی شود. هدف این است که فرد صرفاً درمان نشود، بلکه بتواند به زندگی اجتماعی بازگردد. در همین راستا، طراحی فیزیکی مراکز نیاز به تغییر دارد. مثلاً یک مرکز «امید و زندگی» با ظرفیت‌های ۵۰۰ یا ۱۰۰۰ نفر بر اساس الگوی جدید باید طراحی شوند، سه مرحله اصلی برای این طرح تعریف شده است، تأمین زمین، احداث، و بهره‌برداری. در برخی استان‌ها موضوع زمین تقریباً حل شده و در برخی دیگر نیز در حال نهایی شدن است.

راز کاهش چشمگیر خلوص تریاک؛ از قبل از انقلاب هم مجوز جهانی کاشت مخدر داشتیم/ ذوالفقاری: اگر ایران نبود، قاچاق چند تنی مخدر به مرز کشورهای دیگر می‌رسید

اگر بخواهیم در حوزه مبارزه با مواد مخدر اولویت‌بندی کنیم مهم‌ترین بخش پیشگیری است

گاهی تصاویر و گزارش‌هایی از برخی مراکز، به‌ویژه مراکز ماده ۱۶ یا حتی برخی مراکز خصوصی، منتشر می‌شد که در آن‌ها از رفتارهای نامناسب و حتی برخوردهای فیزیکی مثل کتک زدن برای ترک دادن افراد استفاده می‌شود، آیا در طرح تحول درمان این موارد اصلاح شده است؟

این موارد مربوط به گذشته است و در حال حاضر این شیوه‌ها کاملاً ممنوع است و دیگر نباید وجود داشته باشد. در طرح جدید، برای هر مرحله از درمان، پروتکل‌های دقیق و مشخص تعریف شده است و نظارت نیز به‌صورت جدی‌تر اعمال می‌شود. هدف این است که فرآیند درمان به‌سمت استانداردسازی کامل حرکت کند و هیچ رفتار غیرحرفه‌ای در مراکز باقی نماند. در نهایت، هدف ما این است که بحث اجتماعی شدن افراد در پایان فرآیند درمان به‌درستی انجام شود. یعنی هر مرحله از درمان، باید بخشی از مسیر بازگشت فرد به جامعه را پوشش دهد. در حال حاضر کلمه‌به‌کلمه در حال بررسی و اصلاح طرح هستیم تا ساختاری طراحی شود که هم درمانگران بتوانند کار خود را به‌درستی انجام دهند و هم اثربخشی طرح افزایش پیدا کند.

گمان می‌کنید این طرح از چه زمانی اجرایی شود؟

مراحل پایانی طرح درحال آمده شدن است، پس از آن باید به تصویب ستاد برسد و سپس آیین‌نامه‌های اجرایی نهایی شود. بعد از تصویب، اجرای آن آغاز خواهد شد.

در گذشته یک ایده‌ای وجود داشت که به برخی افراد برای مصرف مخدر کوپن می‌دانند، به‌نظر می‌رسد همین طرح تحول درمان به‌خصوص برای افرادی که در سطح سه و چهار قرار بگیرند یادآور همان ایده است، این‌طور نیست؟

با یک تفاوت‌هایی بله، در گذشته افراد این مخدرها را با سهمیه می‌گرفتند و بعد می‌رفتند در خانه مصرف می‌کردند، الان با شربت‌هایی که وجود دارد مخدر این گروه تامین می‌شود، در سطح چهار ممکن است فعلا هروئین پزشکی تامین شود، به‌طور کلی افرادی که در سطح سه و چهار قرار می‌گیرند ایده مدیریت مصرف برای‌شان پیگیری می‌شود. در این طرح حتی استفاده از سامانه‌های الکترونیکی و کارت‌های هوشمند برای کنترل سهمیه دارویی نیز پیش‌بینی شده است تا همه فرآیندها قابل رصد و کنترل باشد.

مبارزه با مواد مخدر باید به یک جریان اجتماعی کلان در کشور تبدیل شود

اگر بخواهیم در حوزه مبارزه با مواد مخدر اولویت‌بندی کنیم، واقعیت این است که مهم‌ترین بخش، پیشگیری است. درمان هم نقش مهمی دارد؛ چه برای افرادی که درمان می‌شوند و چه برای کسانی که باید کمک شوند تا آسیب کمتری ببینند. اما اصل کار، پیشگیری است. در حوزه پیشگیری، اقدامات زیادی انجام شده، در حال انجام است و ادامه هم خواهد داشت. اما نکته مهم‌تر این است که باید یک «حس کلی و حساسیت عمومی» در جامعه نسبت به این موضوع ایجاد شود. یکی از نیازهای جدی امروز، همین افزایش حساسیت اجتماعی است؛ هم در تولید محتوا، هم در ابزارهای انتقال پیام، هم در استمرار فعالیت‌ها و هم در اثربخشی آن‌ها. پیشگیری زمانی موفق می‌شود که فراگیر باشد.

به‌عنوان مثال، اگر فقط روی دانش‌آموز تمرکز کنیم و خانواده را نادیده بگیریم، موفق نخواهیم شد. یا اگر فقط سراغ کارگر برویم و کارفرما را در نظر نگیریم، نتیجه مطلوب حاصل نمی‌شود. پیشگیری باید همه‌جانبه باشد. در همین راستا، با توجه به نگاه و انگیزه جدی وزیر محترم آموزش و پرورش هماهنگی بسیار خوبی شکل گرفته است. در حال حاضر نیز در حال آموزش تعداد قابل توجهی از مشاوران در سطح کشور هستیم تا بتوانند در مدارس مستقر شوند و هم با دانش‌آموزان و هم با خانواده‌ها ارتباط برقرار کنند. هدف این است که هر معلم به یک سفیر پیشگیری در این حوزه تبدیل شود.

نوجوانان و جوانان ممکن است با تبلیغات ساده و گمراه‌کننده تصور کنند برخی مواد برای آرامش، تمرکز یا حتی افزایش توان مطالعه مفید هستند، در حالی که اصلاً چنین نیست و بسیاری از این‌ها مواد مخدر خطرناک هستند. به همین دلیل، ما معتقدیم کار پیشگیری باید بسیار گسترده‌تر و از سنین پایین‌تر آغاز شود؛ حتی از مقطع کودکستان. یعنی آموزش‌ها باید از سنین پایین شروع شود و به‌تدریج در سطوح بالاتر ادامه پیدا کند.

در واقع، ما نیازمند یک «احساس مسئولیت جمعی» در سطح جامعه هستیم. موضوع اعتیاد موضوعی نیست که جامعه نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. بسیاری از خانواده‌های سالم و موفق نیز درگیر این آسیب شده‌اند و وقتی حتی یک عضو خانواده گرفتار اعتیاد می‌شود، کل خانواده تحت تأثیر قرار می‌گیرد. با این حال، مشکل اصلی این است که هنوز «کنشگری اجتماعی» در این حوزه کافی نیست. یعنی مردم خطر را می‌بینند و حساسیت ذهنی دارند، اما این حساسیت به اقدام اجتماعی فعال تبدیل نمی‌شود، مبارزه با مواد مخدر باید به یک جریان اجتماعی کلان در کشور تبدیل شود.

انتهای خبر/256824/