حماسه محرم؛ دانشگاهی به وسعت تاریخ در مسیر تربیت نسل تراز انقلاب اسلامی

به گزارش خبرگزاری آگاه در متن یادداشت فاطمه حمیدی فر معاون امور تحول و تعالی سما دانشگاه آزاد اسلامی آمده است:

از یک روایت عاطفی تا یک منظومه تربیتی

محرم¬الحرام، سرآغاز یکی از تأثیرگذارترین حماسه‌های تاریخ بشری است که هرساله با شکوهی مثال زدنی در پهنه فرهنگ شیعی و اسلامی بازتولید میشود. آنچه این رویداد را از یک مراسم صرفاً سوگواری و عزاداری متمایز می‌سازد، لایه‌های عمیق تربیتی، معرفتی و هویت بخشی آن است. حماسه عاشورا نه یک واقعه تاریخی منجمد در قرن هفتم هجری، بلکه یک کارگاه عملی و پویا برای ساختن انسان‌هایی است که در تراز مکتب اهلبیت (ع) و آرمان‌های انقلاب اسلامی پرورش یابند. امروز، نگاه به محرم به عنوان «فرصتی راهبردی در عرصه تعلیم و تربیت»، گفتمانی است که می‌تواند خلا‌های عظیم آموزشی در حوزه استحکام بخشی به هویت دینی نسل جوان را پوشش دهد.

۱. چرا کربلا یک مدرسه ماندگار است؟

هسته مرکزی قیام حسینی (ع)، فراتر از یک نهضت سیاسی–نظامی، «اصلاحگریِ مبتنی بر اخلاق و ایمان» است. امام حسین (ع) در نخستین کلمات قیام خود، رسالت خویش را «احیای امر به معروف و نهی از منکر و سیره پدربزرگوارش» معرفی می‌کنند و این دقیقاً نقطه تلاقی عاشورا با علوم تربیتی است.

از منظر جامعه شناختی و روانشناختی تربیت، حماسه کربلا همه ابعاد وجودی انسان را مخاطب قرار می‌دهد:

- بعد شناختی (معرفت¬افزایی): تبیین فلسفه قیام، شناخت دشمن شناسی، تمایز بین نظام حق و باطل.

- بعد عاطفی (محبت¬افزایی): پیوند عاطفی با اهلبیت (ع) و الگوبرداری از عشق، وفاداری و شور شهادت‌طلبی.

- بعد رفتاری (عمل¬گرایی): تکلیف¬شناسی، ایثار، مسئولیت¬پذیری اجتماعی و شجاعت در برابر ظلم.

این سه مؤلفه، یعنی «شناخت، عشق و عمل»، مثلث طلایی تربیت در مکتب عاشورا را شکل می‌دهند که مغفول ماندن هر یک، نظام تربیتی را با نقصانی جدی مواجه می‌کند.

۲. از سوگ تا سازندگی؛ محور‌های تربیتی محرم برای نسل امروز

متأسفانه گاهی مجالس محرم به مراسمی صرفاً احساسی و صرفاً رنج¬محور تقلیل می‌یابد، در حالی که از منظر رهبر شهید انقلاب اسلامی (مدظله العالی)، هر مجلس حسینی باید سه ویژگی و خروجی اساسی داشته باشد: محبت افزایی، معرفت افزایی و ایمان افزایی. این چارچوب ارزشمند، نگاه ما را از عزاداری منفعلانه به سمت تربیت فعالانه تغییر می‌دهد:

الف) کارگاه صبر و مقاومت؛ تربیت نسلی ظلم ستیز

عاشورا به ما می‌آموزد که نمی‌توان در مقابل ظلم سکوت کرد. حضرت زینب (س) با آن خطبه آتشین در مجلس ابن زیاد و یزید، اثبات کرد که پیام عاشورا فقط در میدان نبرد خلاصه نمی‌شود، بلکه در عرصه بیان، رسانه و افکار عمومی نیز ادامه می‌یابد. این درس برای نوجوانان و جوانان امروز به معنای «استقامت در برابر زورگویی، نترسیدن از هزینه‌های حق گویی و پایداری بر اصول» است.

ب) پیوند عاشورا با چالش‌های روزمره زندگی

یکی از آسیب‌های تربیتی امروز، گسست میان مفاهیم دینی و زندگی واقعی است. برای ایجاد درک درست، باید مفاهیم عاشورایی را به زبان مسائل روزمره نسل جدید ترجمه کنیم. مثلاً:

- ایثار یعنی کمک به هم‌کلاسی در شرایط سخت درسی.

- شجاعت یعنی نه گفتن به یک رفتار نادرست در فضای مجازی.

- وفاداری یعنی پایمردی بر عهد و پیمان دوستی و تعهدات اجتماعی.

- صبر عاشورایی یعنی ناامید نشدن از پشتکار در مسیر پیشرفت علمی و شغلی.

ج) تربیت اجتماعی و مسئولیت¬پذیری در هیئت‌های حسینی

کمتر فضایی به اندازه هیئت‌های مذهبی و تکایا، ظرفیت جامعه پذیری برای کودکان و نوجوانان دارد. سپردن مسئولیت‌هایی نظیر نظم دهی به صفوف، توزیع نذورات، جفت کردن کفش‌ها، پرسشگری در جلسات پرسش و پاسخ محوری، و حضور در دسته‌های عزاداری، حس مشارکت، هویت جمعی و اعتمادبه نفس را در آگاهن تقویت می‌کند. این تمرین‌ها، سرمایه اجتماعی عظیمی است که می‌تواند مدیران و کارگزاران آینده جامعه را بسازد.

۳. جایگاه کودکان و نوجوانان در حماسه حسینی؛ الگو‌های کوچک، اما بزرگ

یکی از نکات ظریف و مغفول مانده در حماسه کربلا، حضور پررنگ کودکان و نوجوانان است. وجود حضرت علی اصغر (ع) با آن طفل شیرخوار، حضرت قاسم بن الحسن (ع) با آن نوجوان رشید، و حضرت سکینه و رقیه (س) با آن حساسیت‌های عاطفی، نشان می‌دهد که کربلا برای تمام سنین و برای همه اقشار، پیام مخصوص دارد.

تربیت گران و مربیان باید از این ظرفیت بهره ببرند و به جای تمرکز افراطی بر جنبه‌های هراس آور و رنج بار، بر زیبایی‌های اخلاقی و شجاعت‌های ایثارگرانه این شخصیت‌ها تأکید کنند. نگاه حضرت زینب (س) که در اوج مصیبت می‌فرماید: «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» (جز زیبایی ندیدم)، بزرگترین درس برای تربیت یک نگاه خوشبینانه و امیدوارانه در مواجهه با سختی‌های زندگی است.

۴. نقش خانواده و نهاد‌های فرهنگی در تحقق حماسه تربیتی

تبدیل محرم به فرصتی تربیتی، نیازمند بازطراحی محتوایی مجالس و مراسم است:

- خانواده‌ها باید با انتخاب قصه‌های جذاب و تصویری و نیز با رویکرد «پرسشگری»، کودکان را با چرایی واقعه آشنا کنند. پاسخ به پرسش «چرا امام حسین (ع) از مدینه به کربلا رفت؟» برای کودک مهمتر از انبوهی از اشعار سخت و مفاهیم پیچیده تاریخی است.

- مدارس و مساجد می‌توانند با برگزاری مسابقات نقاشی، داستان نویسی، نمایشنامه خوانی و راه اندازی «هیئت‌های دانش آموزی»، عاشورا را از حالت انفعالی خارج و به یک پروژه فرهنگی–تربیتی تبدیل کنند.

- صداوسیما و رسانه‌های مکتوب نیز با تولید محتوای فاخر و سبک زندگی حسینی، باید چهره خشک و سنتی از محرم را به چهره‌ای پویا، منطقی و جذاب برای نسل جوان تبدیل کنند.

۵. بصیرت افزایی؛ شرط لازم برای تربیت حماسی

یکی از دغدغه‌های رهبر شهید انقلاب در سال‌های اخیر، تأکید بر بصیرت افزایی در کنار شعور حسینی بوده است. حماسه عاشورا صرفاً یک احساس قلبی نیست که در عزاداری تمام شود؛ بلکه یک برنامه راهبردی برای عبور از گردنه‌های دشوار تاریخی است. نسلی که از مکتب حسین (ع) تربیت می‌شود، باید به گونه‌ای پرورش یابد که فریب جریان‌های معاند، شبه افکنی‌های دشمن و جنگ ترکیبی رسانه‌ای را نخورد. به تعبیر شهید مطهری، عاشورا یک «نهضت اصلاحی» است و هر نهضت اصلاحی نیازمند آن است که همه پای کار بیایند و صرفاً به تماشا ننشینند.

در پایان؛ محرم، آغاز یک مسیر تربیتی سالانه

حماسه محرم فقط به دهه نخست این ماه ختم نمی‌شود؛ بلکه روح آن باید تا محرم سال بعد در مسیر زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی ما جاری باشد. در حقیقت، کربلا یک دریا و ما تشنگان معرفتیم. هر بار با نگاهی جدید و رویکردی تربیتی به این واقعه بنگریم، گوهر تازه‌ای از آن استخراج می‌کنیم که میتواند چراغ راه نسل امروز و فردا باشد.

اگر مجالس سوگواری به «محافل آگاهی بخش» و «کارگاه‌های عملی اخلاق و مقاومت» بدل شوند، نه تنها ایران اسلامی، بلکه تمام تشنگان حقیقت در جهان، می‌توانند از این دانشگاه عظیم تربیتی بهره‌مند شوند. بیایید در این دانشگاهِ عشق و حماسه، شاگردانی مؤمن، حماسی، آگاه و انقلابی تربیت کنیم که پرچمدار تمدن نوین اسلامی باشند؛ تمدنی که پایه‌های آن بر ایثار و از خودگذشتگی سیدالشهدا (ع) استوار است. کربلا فقط یک صحرای تشنه نیست؛ مدرسه‌ای است که شاگردان آن، آزادگان تاریخ‌اند و معلم آن، حسین بن علی (ع).

انتهای خبر/258530/