سهم ۰.۳ درصدی باد در سبد برق ایران/ دانشگاه و دانش‌بنیان‌ها بدون صنعت به مقصد نمی‌رسند

سید هاشم اورعی، استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری آگاه، با انتقاد از رویکرد فعلی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در کشور، سهم نیروگاه‌های بادی از ظرفیت تولید برق ایران را تقریباً قابل اغماض دانست و گفت: در شرایطی که حدود ۵ هزار و ۸۰۰ مگاوات ظرفیت تجدیدپذیر در کشور ایجاد شده و قرار است این ظرفیت تا پایان سال به ۱۰ هزار مگاوات و تا پایان دولت به ۳۰ هزار مگاوات برسد، تقریباً تمام سرمایه‌گذاری‌ها به سمت نیروگاه‌های خورشیدی رفته است؛ در حالی که از مجموع حدود ۱۰۰ هزار مگاوات ظرفیت منصوب نیروگاهی کشور، تنها حدود ۳۰۰ مگاوات مربوط به نیروگاه‌های بادی است و با ادامه شرایط فعلی، تحول جدی در این بخش تا پایان سال و حتی پایان دولت رخ نخواهد داد.

توسعه تجدیدپذیر‌ها بدون سهم مشخص برای باد

اورعی درباره برنامه توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر و جایگاه انرژی بادی در این برنامه اظهار کرد: در واقع سهم مشخصی برای انرژی بادی در برنامه توسعه تجدیدپذیر‌ها تعیین نشده است.

وی افزود: آماری که در حال حاضر درباره ظرفیت تجدیدپذیر‌ها اعلام می‌شود، حدود ۵ هزار و ۸۰۰ مگاوات است که قرار است تا پایان سال به ۱۰ هزار مگاوات و تا پایان دولت به ۳۰ هزار مگاوات برسد، اما تقریباً تمام این ظرفیت بر مبنای سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های خورشیدی شکل گرفته است.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد: در حال حاضر از حدود ۱۰۰ هزار مگاوات ظرفیت منصوب نیروگاهی کشور، تنها حدود ۳۰۰ مگاوات نیروگاه بادی داریم که از نظر مهندسی عملاً عددی نزدیک به صفر محسوب می‌شود.

اورعی با بیان اینکه در زمینه اجرای واقعی پروژه‌های بادی نیز وضعیت مطلوب نیست، تصریح کرد: اطلاعاتی که من دارم نشان می‌دهد پروژه قابل توجهی در حوزه انرژی بادی که بتوان آن را اجرای واقعی و جدی در این بخش دانست، وجود ندارد.بنابراین پیش‌بینی من این است که با همین شرایط، تا پایان امسال و حتی تا پایان دولت نیز تفاوت چندانی در وضعیت انرژی بادی ایجاد نخواهد شد و سهم این نوع انرژی در سبد برق کشور همچنان تقریباً قابل اغماض خواهد بود.

چرا ایران از ظرفیت انرژی بادی استفاده نمی‌کند؟

اورعی در ادامه درباره مهم‌ترین موانع توسعه نیروگاه‌های بادی در کشور گفت: به نظر من مهم‌ترین مسئله، ناکارآمدی و بی‌برنامگی است. در واقع اگر ما مسیر توسعه انرژی را به‌درستی طی کرده بودیم، امروز به شکل ناگهانی متوجه نمی‌شدیم که سبد برق کشور تا این اندازه به یک یا دو منبع انرژی وابسته است.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف اظهار کرد: سبد برق کشور به‌شدت نیازمند بازنگری است، اما متأسفانه این بازنگری به‌موقع انجام نشده است.

اورعی با اشاره به وابستگی بالای تولید برق به سوخت‌های فسیلی و منابع آبی گفت: حدود ۸۵ درصد سبد برق کشور به گاز وابسته است و حدود ۱۰ درصد نیز به آب وابستگی دارد؛ در حالی که در شرایط فعلی نه منابع گازی وضعیت مناسبی دارند و نه منابع آبی قابل اتکا هستند.

وی تأکید کرد: اگر قرار باشد سبد برق کشور برای سال‌های آینده نیز با همین ترکیب ادامه پیدا کند، با مشکلات جدی مواجه خواهیم شد و به همین دلیل بازنگری در ترکیب منابع تولید برق دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است.

خورشیدی به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل برق کشور را حل کند

اورعی با اشاره به اینکه ایران با تأخیر به سمت توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر حرکت کرده است، گفت: ما دیر به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر رفتیم و اکنون نیز که توسعه نیروگاه‌های خورشیدی را در دستور کار قرار داده‌ایم، نباید تصور کنیم خورشیدی به‌تنهایی می‌تواند مسئله برق کشور را حل کند. انرژی خورشیدی ذاتاً فقط در ساعات خاصی از شبانه‌روز پاسخگو است و نمی‌توان برای تأمین پایدار برق کشور صرفاً به آن تکیه کرد.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف تصریح کرد: فرمول مناسب برای توسعه تجدیدپذیرها، ایجاد یک ترکیب مناسب از منابع مختلف است؛ یعنی باید انرژی بادی را با انرژی خورشیدی تلفیق کنیم و در کنار آنها نیز مقداری ذخیره‌سازی قرار دهیم.

اورعی ادامه داد: با چنین ترکیبی می‌توان به یک سیستم تولید برق پایدارتر دست پیدا کرد؛ زیرا تولید خورشیدی و بادی در ساعات و شرایط مختلف می‌تواند یکدیگر را تکمیل کنند و ذخیره‌سازی نیز نوسانات تولید را پوشش دهد.

آمار ظرفیت به‌تنهایی بیانگر میزان تولید برق نیست

وی با انتقاد از آنچه «آمارسازی» در حوزه توسعه تجدیدپذیر‌ها خواند، گفت: متأسفانه به دلیل بی‌برنامگی، بیشتر به دنبال آمارسازی و شعار رفته‌ایم و به همین دلیل نیز به خورشیدی چسبیده‌ایم.

اورعی افزود: دلیل این مسئله نیز مشخص است. وقتی مثلاً ۱۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی احداث می‌کنیم، این ظرفیت به دلیل ضریب بهره‌برداری نیروگاه خورشیدی، معادل حدود ۲ مگاوات نیروگاه معمولی برق تولید می‌کند.

وی توضیح داد: ضریب بهره‌برداری یا ضریب ظرفیت نیروگاه خورشیدی حدود ۲۰ درصد است؛ بنابراین وقتی گفته می‌شود ۱۰ مگاوات ظرفیت خورشیدی ایجاد شده و به مدار آمده است، نباید این تصور ایجاد شود که این نیروگاه در تمام ساعات سال ۱۰ مگاوات برق تولید می‌کند.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف گفت: در ارائه آمار، معمولاً گفته می‌شود ۱۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی اجرا و وارد مدار شده است، اما گفته نمی‌شود که این ظرفیت به‌طور متوسط حدود ۲۰ درصد امکان تولید انرژی دارد.

اورعی تأکید کرد: این مسئله به دوستان کمک می‌کند که با بیان ظرفیت اسمی، آمار‌های بزرگ‌تری ارائه کنند، در حالی که آنچه برای شبکه برق اهمیت دارد، انرژی واقعی تولیدشده و میزان کمک نیروگاه به تأمین برق پایدار است.

ضریب ظرفیت نیروگاه بادی سه برابر خورشیدی است

وی درباره وضعیت نیروگاه‌های بادی گفت: ضریب ظرفیت نیروگاه بادی به منطقه‌ای که نیروگاه در آن احداث می‌شود وابسته است، اما ایران مناطق فوق‌العاده‌ای از نظر منابع بادی دارد. در بهترین مناطق کشور، ضریب ظرفیت نیروگاه بادی می‌تواند تا ۷۰ درصد نیز برسد و اگر بخواهیم یک متوسط برای آن در نظر بگیریم، می‌توان از ضریب حدود ۶۰ درصد در طول سال صحبت کرد.

وی تصریح کرد: بنابراین اگر ضریب ظرفیت خورشیدی را حدود ۲۰ درصد در نظر بگیریم، ضریب ظرفیت بادی در یک منطقه مناسب می‌تواند تقریباً سه برابر خورشیدی باشد.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف گفت: این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که هزینه احداث نیروگاه‌ها را نیز با یکدیگر مقایسه کنیم.

نیروگاه بادی گران‌تر احداث می‌شود، اما انرژی بیشتری تولید می‌کند

اورعی درباره هزینه احداث نیروگاه‌های خورشیدی و بادی اظهار کرد: اگر به هزینه احداث نگاه کنیم، یک کیلووات ظرفیت خورشیدی حدود ۴۰۰ دلار هزینه دارد، در حالی که برای یک کیلووات ظرفیت بادی می‌توان حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ دلار را در نظر گرفت. بنابراین در نگاه نخست ممکن است این‌گونه به نظر برسد که خورشیدی ارزان‌تر از بادی است، اما این مقایسه ناقص است.

وی ادامه داد: نیروگاه بادی تقریباً دو برابر خورشیدی هزینه احداث دارد، اما در مقابل می‌تواند تقریباً سه برابر آن انرژی تولید کند؛ بنابراین اگر مقایسه را کامل انجام دهیم، نتیجه متفاوت خواهد بود. دنیا امروز به این نتیجه رسیده است که در میان انواع نیروگاه‌های بادی، انرژی بادی خشکی یکی از ارزان‌ترین روش‌های تولید برق است؛ البته انرژی بادی دریایی هزینه بیشتری دارد.

مقایسه اقتصاد نیروگاه بادی و حرارتی

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف درباره مقایسه هزینه نیروگاه بادی با نیروگاه‌های حرارتی گفت: اگر نیروگاه سیکل ترکیبی را در نظر بگیریم، هزینه احداث آن بیشتر است، اما برای نیروگاه گازی ساده می‌توان هزینه‌ای حدود ۶۰۰ دلار برای هر کیلووات را در نظر گرفت.

وی افزود: بنابراین هزینه احداث یک نیروگاه گازی ساده تقریباً در همان محدوده هزینه احداث نیروگاه بادی قرار می‌گیرد، اما مسئله مهم این است که در نیروگاه حرارتی، هزینه احداث تنها بخشی از هزینه واقعی تولید برق است.

اورعی تصریح کرد: وقتی برای احداث نیروگاه حرارتی حدود ۶۰۰ دلار هزینه می‌کنید، بعد از آن باید به‌طور مستمر گاز در اختیار نیروگاه قرار دهید تا بتواند برق تولید کند.در مقابل، در نیروگاه بادی پس از احداث، برای تولید برق نیاز به تأمین سوخت نداریم و باد به‌عنوان منبع انرژی در اختیار ماست. بنابراین وقتی هزینه نیروگاه‌ها را مقایسه می‌کنیم، نباید فقط هزینه اولیه احداث را ببینیم، بلکه باید هزینه سوخت، بهره‌برداری و تولید انرژی در طول عمر نیروگاه را نیز در نظر بگیریم.

نبود بازار، فناوری داخلی را متوقف کرده است

اورعی با اشاره به وضعیت تولیدکنندگان داخلی توربین بادی گفت: حدود ۱۰ سال است که شرکت مبنا در زمینه انرژی بادی فعالیت می‌کند، اما تاکنون حتی یک دستگاه توربین از این شرکت خریداری نشده است.هر توربینی که این شرکت تولید کرده، خودش آن را در نقطه‌ای نصب کرده و در حال بهره‌برداری است، اما یک دستگاه نیز از سوی بازار خریداری نشده است.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف گفت: این مسئله دو دلیل اصلی دارد؛ یکی مدل اقتصادی انرژی بادی در ایران است که توسط وزارت نیرو طراحی شده و مدل مناسبی نبوده و به همین دلیل مردم به سمت آن نرفته‌اند.

وی افزود: دلیل دوم، وضعیت تولیدکننده است. وقتی یک تولیدکننده در شرایط انحصاری قرار می‌گیرد، وضعیت به صنعت خودرو و پراید شبیه می‌شود؛ نه قیمت مشخصی ارائه می‌شود، نه عملکرد و تضمین مناسبی وجود دارد، زیرا رقیبی در بازار نیست.

اورعی تأکید کرد: اگر بازار شکل بگیرد و شرکت‌های مختلف وارد این عرصه شوند، تولیدکننده فعلی نیز مجبور می‌شود با رقبا رقابت کند و برای حفظ بازار خود کیفیت، قیمت و عملکرد محصول را بهبود دهد.

ایران برای صادرات توربین بادی باید ابتدا بازار داخلی بسازد

وی درباره اینکه آیا محصولات توربین بادی ساخت ایران می‌توانند در آینده وارد بازار‌های صادراتی شوند، اظهار کرد: هیچ جای دنیا زمانی که وارد یک فناوری جدید می‌شوند، از روز نخست محصول خود را به خارج صادر نمی‌کنند. بنابراین ابتدا باید فناوری شناخته شود، محصول به بلوغ برسد و ایراد‌های آن برطرف شود.قطعاً اولین توربینی که بخش خصوصی در ایران تولید کند، بهترین توربین جهان نخواهد بود؛ اما از نظر تدوین دانش فنی نیز کمبود جدی نداریم.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد: ابتدا باید بازار ایجاد شود، بخش خصوصی سرمایه‌گذاری کند، محصول تولید و فروخته شود، دو سال فعالیت کند، رفرنس ایجاد شود و ایراد‌های محصول برطرف شود.

اورعی تصریح کرد: پس از آن می‌توان وارد بازار صادراتی شد؛ زیرا در بازار جهانی قرار است با شرکت‌هایی مانند وستاس دانمارک، سوزان هند و زیمنس گامسا آلمان رقابت کنیم.

وی گفت: نمی‌توانیم بدون سابقه و بدون اینکه محصول چند سال در شرایط واقعی کار کرده باشد، بی‌پروا وارد بازار بین‌المللی شویم. کافی است یک توربین ما در یک نقطه به‌درستی کار نکند تا اعتبار محصول زیر سؤال برود.باید اجازه دهیم یک محصول دو، سه یا پنج سال در بازار داخلی کار کند، ایرادات آن مشخص و برطرف شود و پس از آن برای صادرات اقدام کنیم.

وی با اشاره به تجربه چین در صنعت خودرو اظهار کرد: چین نیز صادرات خودروسازی را از روز اول شروع نکرد. این کشور ابتدا بازار داخلی ایجاد کرد، محصولات خود را در بازار داخلی آزمایش و ایرادات را برطرف کرد و بعد وارد بازار جهانی شد و امروز با موفقیت در بازار بین‌المللی حضور دارد.

فاصله ایران با لبه فناوری بیشتر اقتصادی است تا علمی

اورعی درباره فاصله فناوری توربین‌های بادی ساخت ایران با نمونه‌های پیشرفته خارجی گفت: شرکت مبنا به دلیل ساختار خاص و خصولتی خود مجبور نیست فناوری را ارتقا دهد، زیرا بازار در اختیار دارد.بنابراین من امروز روی توربین بادی ساخت داخل سرمایه‌گذاری نمی‌کنم، اما این به معنای آن نیست که ایران توان دستیابی به فناوری را ندارد.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف تأکید کرد: اگر بازار واقعی شکل بگیرد و بخش خصوصی ببیند که برای محصول خود تقاضا دارد، دو یا سه سال بعد می‌توانیم وارد رقابت فناوری شویم.

وی ادامه داد: امروز مشکل ما این نیست که دانش یا فناوری ساخت توربین بادی را نداریم؛ مشکل این است که کسی محصول را نمی‌خرد و وقتی خریدی وجود نداشته باشد، فناوری نیز توسعه پیدا نمی‌کند. اگر امروز کسی از من بپرسد که آیا وارد تولید توربین بادی شود یا نه، به او می‌گویم این کار را نکن، زیرا در شرایط فعلی بازار مناسبی برای آن وجود ندارد.

دانشگاه به‌تنهایی نمی‌تواند فناوری را به بازار برساند

اورعی درباره نقش دانشگاه‌ها در توسعه صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر گفت: دانشگاه باید در کنار شرکت‌های دانش‌بنیان و صنعت قرار گیرد، اما باید مأموریت هر کدام را نیز به‌درستی شناخت. دانشگاه و شرکت دانش‌بنیان دو مأموریت کاملاً متفاوت دارند. دانشگاه تحقیق می‌کند و زیرساخت علمی کار را فراهم می‌کند، اما علم با فناوری تفاوت دارد.شرکت‌های دانش‌بنیان این قابلیت را دارند که علمی را که در دانشگاه تولید و تدوین می‌شود دریافت کنند و آن را به فناوری تبدیل کنند.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف گفت: پس از تبدیل علم به فناوری، این فناوری باید وارد صنعت شود و در نهایت به محصول تبدیل شود. بنابراین دانشگاه و شرکت دانش‌بنیان به‌تنهایی نمی‌توانند زنجیره را کامل کنند و حلقه نهایی، صنعت و بازار است.

هدف‌گذاری ۱۰ درصدی در پنج سال نخست و ۲۰ درصدی در پنج سال دوم

اورعی درباره اینکه ایران در صورت برنامه‌ریزی صحیح چه سهمی می‌تواند از بازار انرژی‌های تجدیدپذیر در آینده داشته باشد، گفت: اگر من مسئول تعیین هدف باشم، برای پنج سال اول هدف می‌گذارم که ۱۰ درصد برق کشور از انرژی‌های تجدیدپذیر تأمین شود. در پنج سال دوم نیز این سهم را به ۲۰ درصد می‌رسانم و به سمت تأمین ۲۰ درصد برق از انرژی‌های بادی و خورشیدی حرکت می‌کنم.

اورعی تصریح کرد:، اما در این هدف‌گذاری، مسئله فقط تولید برق نیست. نباید برنامه ما این باشد که توربین بادی را از چین و پنل خورشیدی را نیز از چین وارد کنیم و صرفاً ظرفیت نصب‌شده را افزایش دهیم. باید هدف این باشد که در کنار توسعه نیروگاه‌ها، صنعت تجدیدپذیر نیز در ایران ایجاد شود.

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد: اگر هدف را این‌گونه تعیین کنیم و بر مبنای آن برنامه‌ریزی کنیم، می‌توانیم به شرکت دانش‌بنیان و بخش خصوصی بگوییم که برنامه ما مشخص است و دولت نیز محصول آنها را خریداری خواهد کرد.

خرید تضمینی محرک سرمایه‌گذاری بخش خصوصی

اورعی تأکید کرد: دولت حتی می‌تواند خرید قطعی و پیش‌خرید انجام دهد. وقتی بخش خصوصی بداند که محصول تولیدی بازار قطعی دارد، برای سرمایه‌گذاری وارد میدان می‌شود.

وی افزود: بخش خصوصی در مرحله بعد از خود می‌پرسد که چه چیزی باید تولید کند و برای تولید آن به چه فناوری نیاز دارد. سپس به سراغ شرکت دانش‌بنیان می‌رود و شرکت دانش‌بنیان نیز فناوری مورد نیاز را فراهم می‌کند.

وی تصریح کرد: به این ترتیب، زنجیره‌ای شکل می‌گیرد که از سیاستگذاری آغاز می‌شود، به ایجاد بازار می‌رسد، سپس بخش خصوصی وارد سرمایه‌گذاری می‌شود، شرکت دانش‌بنیان فناوری را تأمین می‌کند و دانشگاه نیز زیرساخت علمی مورد نیاز را توسعه می‌دهد.حلقه آخر این زنجیره باید به‌طور کامل متصل باشد و سیاستگذار باید این زنجیره را تعیین، راه‌اندازی و حرکت آن را تسهیل کند.

توسعه صنعت بادی فرصتی برای اشتغال تخصصی

استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف درباره تأثیر توسعه صنعت انرژی بادی بر اشتغال، شرکت‌های دانش‌بنیان و دانشگاه‌ها اظهار کرد: این تأثیر بسیار زیاد خواهد بود. دانشگاه‌ها از طریق ورود واقعی به این زنجیره می‌توانند کسب درآمد کنند و به سمت خودکفایی حرکت کنند.زمانی که دانشگاه کاری انجام دهد که محصول آن به بازار برسد، امکان درآمدزایی، توسعه فعالیت‌های تحقیقاتی و تقویت زیرساخت‌های علمی نیز فراهم می‌شود.

اورعی در پایان، گفت: یک توربین بادی فقط به یک گرایش از مهندسی برق وابسته نیست؛ در یک توربین بادی گرایش‌های مختلف برق، از جمله برق قدرت، در کنار مهندسی مکانیک، صنایع، عمران و سایر حوزه‌های تخصصی حضور دارند. بنابراین توسعه صنعت توربین‌های بادی می‌تواند یک زنجیره گسترده از تخصص‌های مختلف را فعال کند و به ایجاد اشتغال تخصصی و توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان منجر شود. 

انتهای خبر/269674/