حمایت‌های پژوهشی باید متناسب با هزینه‌های واقعی پژوهش باشد/ دانشگاه به‌ تنهایی توان تبدیل پژوهش به محصول را ندارد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آگاه، افزایش هزینه‌های پژوهشی، فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی، دشواری دسترسی به نرم‌افزارها و فناوری‌های روز و ضعف ارتباط میان دانشگاه و صنعت، از جمله چالش‌هایی است که در سال‌های اخیر مسیر فعالیت پژوهشگران را دشوارتر کرده است. در چنین شرایطی، صرف افزایش تولیدات علمی نمی‌تواند به‌تنهایی به توسعه علمی و اقتصادی کشور منجر شود و حمایت مؤثر از پژوهشگران، به‌روزرسانی زیرساخت‌های پژوهشی و فراهم کردن مسیر تجاری‌سازی دستاوردهای دانشگاهی بیش از گذشته اهمیت یافته است.

جهانبخش قاسمی، استاد دانشگاه تهران، که سابقه فعالیت در یک برنامه پژوهشی مشخص داشته، در گفت‌وگو با خبرنگار آگاه با تشریح بخشی از مشکلات پژوهشگران، از افزایش چشمگیر هزینه تجهیزات و آزمایش‌های پژوهشی، محدودیت دسترسی به نرم‌افزارهای تخصصی و برخی ضعف‌های مدیریتی سخن گفت و تأکید کرد که حمایت‌های پژوهشی باید متناسب با هزینه‌های واقعی روز باشد. وی همچنین با اشاره به ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و تجربه تبدیل برخی ایده‌های دانشگاهی به محصول، ورود جدی‌تر صنعت و سرمایه‌گذاران به حوزه پژوهش را ضرورتی برای عبور از مرحله آزمایشگاهی و رسیدن به بازار دانست.

قاسمی در معرفی خود اظهار کرد: من جهانبخش قاسمی، استاد شیمی دانشگاه تهران در دانشکده شیمی دانشکدگان علوم دانشگاه تهران هستم. در این دانشگاه به فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی مشغولم و در مقاطع تحصیلات تکمیلی، از جمله کارشناسی ارشد و دکتری، تدریس می‌کنم و در بخش پژوهشی نیز با دانشجویان تحصیلات تکمیلی همکاری دارم.

قاسمی درباره ایده اصلی این پژوهش توضیح داد: به‌طور معمول از تصاویر برای تشخیص و شناسایی، چه به‌صورت کیفی و چه کمی، استفاده می‌شود. برای مثال، هنگامی که با دوربین معمولی یا دوربین تلفن همراه از یک منظره یا اشیا تصویربرداری می‌کنیم، اطلاعات مختلفی در تصویر ثبت می‌شود که بر اساس آن می‌توان اشیا، تعداد آنها و حتی رنگشان را شناسایی کرد.

وی ادامه داد: دوربین‌های معمولی عموماً بر اساس سه رنگ اصلی قرمز، سبز و آبی یا همان RGB کار می‌کنند؛ اما در سال‌های اخیر دوربین‌های دیگری توسعه یافته‌اند که به جای ثبت نور بازتاب‌شده از اشیا در کل محدوده مرئی، می‌توانند نور را در دامنه‌های بسیار محدودتر طول موجی ثبت کنند.

استاد دانشگاه تهران افزود: برای مثال، می‌توان نوری را که در محدوده ۲۰۰ تا ۲۱۰ نانومتر از یک جسم بازتاب یا منتشر می‌شود، ثبت و یک تصویر مجزا برای این محدوده ایجاد کرد. سپس تصویر دیگری در محدوده ۲۱۰ تا ۲۲۰ نانومتر ثبت کرد و این روند را برای دامنه‌های بعدی طول موج ادامه داد.

قاسمی با تشریح تفاوت این روش با تصویربرداری معمولی بیان کرد: در این روش، به جای ثبت یک تصویر کلی از اشیا، می‌توان بر اساس دامنه طول موج انتخاب‌شده، تصاویر متعددی ثبت کرد؛ برای مثال، اگر تصاویر با گام‌های ۱۰ نانومتری ثبت شوند، در هر مرحله یک تصویر جداگانه به دست می‌آید. همچنین اگر از محدوده ۲۰۰ تا ۸۰۰ نانومتر با گام یک نانومتر تصویربرداری شود، می‌توان حدود ۶۰۰ تصویر مجزا ثبت کرد که بخش‌هایی از طیف فرابنفش، مرئی و نزدیک به فروسرخ را پوشش می‌دهد.

وی تأکید کرد: مزیت این تصاویر آن است که اطلاعاتی را در اختیار ما قرار می‌دهند که در تصاویر معمولی قابل مشاهده نیست و می‌توان از این اطلاعات برای شناسایی و تفکیک دقیق‌تر مواد و نمونه‌ها استفاده کرد.

وقتی رگ‌های پنهان با یک تصویر آشکار می‌شوند

قاسمی برای تشریح کاربرد این فناوری به نمونه‌ای در حوزه پزشکی اشاره کرد و گفت: برای مثال، ممکن است در یک مرکز درمانی، رگ بیمار به‌وضوح قابل مشاهده نباشد و پیدا کردن آن برای اتصال آنژیوکت دشوار باشد. در چنین شرایطی، اگر با استفاده از این نوع دوربین از دست بیمار تصویربرداری شود، در یک محدوده مشخص از طول موج، رگ‌ها به‌وضوح قابل مشاهده خواهند بود و می‌توان از این تصویر برای تسهیل فرایند رگ‌گیری استفاده کرد.

وی ادامه داد: این فناوری در حوزه‌های مختلفی از جمله صنعت، کشاورزی و صنایع غذایی کاربرد دارد.

استاد دانشکده شیمی دانشکدگان علوم دانشگاه تهران با تأکید بر اهمیت استفاده از این فناوری در صنایع غذایی بیان کرد: یکی از مشکلات مهم در صنایع غذایی، تقلب در محصولات است که از نظر سلامت عمومی اهمیت بسیاری دارد. هر زمان که کالایی ارزش اقتصادی بالایی داشته باشد، احتمال عرضه نمونه‌های تقلبی آن نیز افزایش می‌یابد و شناسایی این تقلب‌ها به یکی از ضرورت‌های مهم در حوزه سلامت و کیفیت مواد غذایی تبدیل می‌شود.

زردچوبه؛ نمونه‌ای برای مقابله با تقلب غذایی

قاسمی درباره انتخاب زردچوبه به‌عنوان نمونه این پژوهش توضیح داد: زردچوبه یکی از چاشنی‌های مهم در سبد غذایی ایرانیان و بسیاری از مردم جهان است و به شیوه‌های مختلف مورد تقلب قرار می‌گیرد. در برخی موارد، موادی با ارزش اقتصادی و کیفی پایین‌تر به زردچوبه افزوده می‌شود که تأثیر مورد انتظار زردچوبه بر کیفیت و خواص غذایی را ندارند.

وی افزود: برای مثال، آرد ذرت، آرد گندم و برخی مواد کم‌ارزش‌تر را با زردچوبه مخلوط می‌کنند. از آنجا که رنگ زردچوبه غالب است و این مواد رنگ مشخصی ندارند، تشخیص این تقلب با چشم غیرمسلح دشوار است و حتی ممکن است فروشندگان و فعالان بازار نیز متوجه آن نشوند.

قاسمی ادامه داد: روشی که در این پژوهش از آن استفاده کرده‌ایم، تصویربرداری ابرطیفی یا هایپراسپکترال ایمیجینگ نام دارد. در این پژوهش ابتدا نمونه‌های زردچوبه خالص را تهیه کردیم. زردچوبه عمدتاً از کشورهایی مانند هند و پاکستان وارد می‌شود و از طریق بنادر جنوبی کشور، از جمله چابهار، به بازار ایران راه پیدا می‌کند و سپس در بازارهایی مانند تهران توزیع می‌شود.

وی اظهار کرد: برای شناسایی تقلب، ابتدا باید نمونه خالص در اختیار داشته باشیم. به همین دلیل، نمونه‌های زردچوبه خالص را تهیه و از آنها تصویربرداری کردیم. سپس ناخالصی‌هایی را که معمولاً به زردچوبه افزوده می‌شوند، به‌صورت عمدی و در مقادیر مشخص به نمونه‌های خالص اضافه کردیم.

ناخالصی از یک‌دهم درصد تا ۳۰ درصد؛ آزمایش دقت سامانه

استاد دانشگاه تهران با اشاره به نحوه انجام آزمایش گفت: ناخالصی‌ها را در نسبت‌های مختلف، از یک‌دهم درصد تا ۳۰ درصد، به زردچوبه اضافه کردیم و آزمایش هر نمونه را نیز چهار بار تکرار کردیم تا میزان خطا کاهش یابد و نتایج از دقت و اطمینان بیشتری برخوردار باشد.

قاسمی افزود: برای استفاده از این سامانه، داده‌های لازم را در اختیار آن قرار دادیم و فرایند آموزش را انجام دادیم که خوشبختانه نتایج موفقیت‌آمیزی به همراه داشت.

وی درباره هدف نهایی این پژوهش بیان کرد: روش‌های مختلفی برای تشخیص تقلب در محصولات غذایی در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما نکته مهم این است که روش تشخیص باید متناسب با شرایط و بازار هدف توسعه پیدا کند. بازار ایران با بازار هند، ژاپن یا روسیه متفاوت است؛ بنابراین، داده‌ها و نمونه‌هایی که از بازار و شرایط کشور خودمان به دست می‌آیند، اهمیت ویژه‌ای دارند.

قاسمی توضیح داد: داده‌های به‌دست‌آمده از نمونه‌ها با استفاده از روش‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین پردازش می‌شوند و سامانه بر اساس این داده‌ها آموزش می‌بیند تا قدرت تشخیص و تفکیک نمونه‌ها را به دست آورد. در نهایت، با استفاده از این روش می‌توان تشخیص داد که یک نمونه خالص است یا حاوی ناخالصی است و در صورت وجود ناخالصی، نوع و میزان آن را نیز تعیین کرد.

از نمونه آزمایشگاهی تا اپلیکیشن موبایلی

استاد دانشکده شیمی دانشکدگان علوم دانشگاه تهران درباره آینده این پژوهش گفت: اگر این امید را داشته باشیم که مرجع سرمایه‌گذاری کند تا این پژوهش را به صورت تجاری دربیاوریم، خیلی خوب است. الان فقط نمونه آزمایشگاهی داریم.

وی افزود: اگر بخواهیم این را به صورت یک اپلیکیشن دربیاوریم و بعد روی یک مرکز، مثلاً بازار یا مراکز دیگر، یا به صورت یک اپلیکیشن کامپیوتری و اندرویدی ارائه کنیم، آن وقت عموم مردم هم می‌توانند از آن استفاده کنند.

قاسمی در پاسخ به این سؤال که آیا این پژوهش ظرفیت رسیدن به چنین مرحله‌ای را دارد، اظهار کرد: بله، الان جواب داده است. فقط باید مقیاسش را تغییر داد و ساخته و تکمیل کرد تا به صورتی باشد که بتواند روی سیستم نصب شود یا روی گوشی موبایل قرار بگیرد.

وی تأکید کرد: ما پروتوتایپ این کارها را داریم؛ یعنی نمونه اولیه این کار را داریم و اگر حمایت و سرمایه لازم پیدا شود، حتماً این اتفاق می‌افتد.

حمایت از پژوهش آن‌گونه که باید انجام نشده است

قاسمی در ادامه درباره حمایت‌های صورت‌گرفته از این پژوهش بیان کرد: تمام آن حمایتی که باید از این پژوهش صورت بگیرد، آن‌گونه که باید انجام نشده است. اصولاً الان وضع مالی دانشگاه‌ها خوب نیست و اکثر بودجه دریافتی از دولت یا درآمدهای غیرمتمرکز صرف ردیف‌های اول و دوم می‌شود تا بتوانند حقوق افراد را پرداخت کنند.

وی افزود: برای ادامه چنین پژوهش‌هایی خود صنعت باید بیاید سرمایه‌گذاری کند یا واردکنندگان و تاجران باید وارد شوند.

استاد دانشگاه تهران ادامه داد: در این یک سال اخیر هم متأسفانه اوضاع مساعد نبود و با توجه به درگیری‌هایی که کشور ما را به ناحق و به ناچار وارد آن کردند، فعلاً این امید را داریم که به امید خدا گشایشی ایجاد شود، اوضاع خوب شود و بعد سرمایه بیاید تا این کار انجام شود.

قاسمی در ادامه درباره مهم‌ترین چالش‌های پیش روی این پژوهش گفت: یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها، کمبود بودجه است. از سوی دیگر، بخشی از دانشجویان مستعد و پرتلاش پس از پایان تحصیل یا در میانه مسیر پژوهشی، کشور را ترک می‌کنند.

وی مهاجرت دانشجویان و پژوهشگران را پدیده‌ای چندوجهی دانست و اظهار کرد: مهاجرت در برخی موارد از سر ناچاری اتفاق می‌افتد؛ زیرا دانشجو مشاهده می‌کند افرادی که پیش از او در مسیر علمی فعالیت کرده و تلاش کرده‌اند، در نهایت کشور را ترک کرده و در خارج از کشور شرایط مناسب‌تری پیدا کرده‌اند.

قاسمی ادامه داد: این مسئله برای جامعه دانشگاهی دردناک است؛ زیرا دانشگاه و کشور برای تربیت نیروی انسانی متخصص هزینه و زمان زیادی صرف می‌کنند و دانشجویان نیز سال‌ها به تحصیل و پژوهش می‌پردازند، اما در نهایت شرایط به گونه‌ای رقم می‌خورد که بخشی از این سرمایه انسانی کشور را ترک می‌کنند.

اگر ابزار‌های پژوهشی به‌روز نشوند، پژوهشگر از دنیا عقب می‌ماند

قاسمی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به وضعیت تجهیزات پژوهشی در دانشگاه‌ها اشاره کرد و گفت: با مراجعه به دانشگاه‌های مختلف در شهرهای گوناگون، به‌ویژه دانشگاه‌های اصلی، می‌توان مشاهده کرد که شماری از استادان فعالیت پژوهشی چندانی ندارند؛ با این حال، گروه دیگری از استادان نیز هستند که علاقه‌مند به فعالیت علمی بوده و با جدیت تلاش می‌کنند و از منظر اخلاقی، شرعی، دینی و انسانی، خود را موظف به انجام فعالیت‌های پژوهشی می‌دانند.

وی افزود: مشکل اینجاست که ابزار‌ها قدیمی هستند و ابزار‌های جدید بسیار گران شده‌اند.

استاد دانشگاه تهران با بیان اینکه افزایش قیمت تجهیزات آزمایشگاهی، دسترسی پژوهشگران به فناوری‌های جدید را با دشواری مواجه کرده است، اظهار کرد: حتی در مواردی که تجهیزات در داخل کشور تولید می‌شوند، قیمت آن‌ها همچنان بسیار بالا است.

قاسمی با اشاره به تجربه شخصی خود در خرید تجهیزات پژوهشی گفت: در سال ۱۳۹۴ یک دستگاه را به قیمت ۶۲ میلیون تومان خریداری کردم، اما اکنون قیمت همان دستگاه به حدود دو میلیارد تومان رسیده است.

وی با بیان اینکه بخشی از هزینه‌های پژوهشگران از منابع شخصی تأمین می‌شود، ادامه داد: آن زمان مبلغ مورد نیاز را از منابع شخصی پرداخت کردم و نهادی نیز برای حمایت از تولید داخلی وجود داشت که امکان پرداخت هزینه به‌صورت اقساطی را فراهم می‌کرد؛ اما امروز پرداخت دو میلیارد تومان برای خرید یک دستگاه به این سادگی امکان‌پذیر نیست.

قاسمی تأکید کرد: هنگامی که تجهیزات پژوهشی به‌روز نشوند، طبیعی است که پژوهشگر نمی‌تواند همگام با تحولات علمی و فناوری جهان حرکت کند. پژوهش علمی به تجهیزات و ابزارهای مناسب نیاز دارد و نمی‌توان انتظار داشت با استفاده از امکانات قدیمی، همواره نتایجی به‌روز و رقابتی تولید شود.

هزینه یک آزمایش؛ از ۱۰۰ هزار تومان تا چند میلیون تومان

استاد دانشگاه تهران در ادامه با اشاره به افزایش چشمگیر هزینه انجام آزمایش‌های پژوهشی، گفت: یکی از مشکلات اساسی پژوهشگران، افزایش هزینه آزمایش‌هاست. برای مثال، آزمایشی که دو سال پیش برای شناسایی تقلب در زردچوبه انجام می‌دادیم، حدود ۱۰۰ هزار تومان هزینه داشت، اما هزینه انجام همان آزمایش اکنون به چند میلیون تومان رسیده است.

وی افزود: همچنین هزینه برخی آزمایش‌های شناسایی که پیش‌تر حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان بود، اکنون ممکن است به حدود ۲۰ میلیون تومان افزایش یافته باشد.

قاسمی این افزایش هزینه‌ها را یکی از موانع جدی پیش روی پژوهشگران دانست و اظهار کرد: هنگامی که هزینه انجام آزمایش‌ها تا این اندازه افزایش می‌یابد، ادامه فعالیت‌های پژوهشی برای استادان و دانشجویان بسیار دشوار می‌شود.

وی ادامه داد: از یک سو، دانشجویان بااستعداد و علاقه‌مند و از سوی دیگر، استادان علاقه‌مند و صاحب ایده در کشور حضور دارند؛ اما هنگامی که امکان تأمین هزینه‌های آزمایش و تجهیزات پژوهشی وجود نداشته باشد، عملاً بخشی از ظرفیت علمی کشور بلااستفاده می‌ماند.

نرم‌افزار‌های ما عمدتاً قفل شکسته‌اند

قاسمی یکی دیگر از مشکلات پیش روی پژوهشگران را دسترسی به نرم‌افزارهای تخصصی عنوان کرد و گفت: کتاب و نرم‌افزار نیز از جمله مشکلاتی است که پژوهشگران با آن مواجه هستند و بسیاری از نرم‌افزارهای مورد استفاده، نسخه‌های غیرمجاز هستند.

وی توضیح داد: ناشران و شرکت‌های خارجی معمولاً استفاده از نرم‌افزارهای بدون مجوز را نمی‌پذیرند و پژوهشگران برای استفاده از نسخه‌های اصلی باید مجوزهای لازم را خریداری کنند که هزینه بسیار بالایی دارد.

استاد دانشگاه تهران، تحریم‌ها را نیز در تشدید این مشکل مؤثر دانست و افزود: تحریم‌ها نیز محدودیت‌هایی ایجاد کرده و دسترسی به بسیاری از نرم‌افزارها و امکانات علمی را دشوار کرده‌اند.

قاسمی تأکید کرد که مشکلات حوزه پژوهش تنها به مسائل مالی محدود نمی‌شود و گفت: پژوهشگران با مجموعه‌ای از مشکلات مواجه هستند که از تجهیزات و نرم‌افزارهای تخصصی گرفته تا فضای پژوهشی و مسائل مدیریتی را دربرمی‌گیرد.

انتقاد صریح از مدیریت پرسنلی و «چرخه معیوب» در دانشگاه‌ها

قاسمی در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود با خبرنگار آگاه، با انتقاد از وضعیت مدیریت نیروی انسانی در کشور اظهار کرد: به نظر من، مدیریت نیروی انسانی در کشور با ضعف‌هایی مواجه است و مدیریت پرسنلی از مشکلات جدی در این حوزه به شمار می‌رود.

وی با بیان اینکه شکل‌گیری روابط غیرعلمی می‌تواند به ایجاد چرخه‌ای معیوب در محیط‌های دانشگاهی منجر شود، گفت: متأسفانه در برخی موارد، باندبازی و روابط غیرعلمی وجود دارد و همین مسئله به شکل‌گیری یک چرخه معیوب منجر می‌شود.

استاد دانشگاه تهران ادامه داد: در برخی موارد، افراد، آشنایان و دانشجویان خود را وارد مجموعه می‌کنند؛ در حالی که ممکن است این افراد از نظر علمی در سطح مطلوبی نباشند. سپس همین افراد به عضویت هیئت علمی درمی‌آیند و دانشجویانی با سطح علمی پایین‌تر تربیت می‌کنند و در ادامه، همین افراد تلاش می‌کنند بار دیگر به محیط دانشگاه یا صنعت بازگردند.

قاسمی تأکید کرد: شکل‌گیری چنین چرخه‌ای می‌تواند آسیب جدی به کشور وارد کند.

وی با اشاره به وضعیت برخی دانشجویان تحصیلات تکمیلی گفت: به‌طور عمومی و نه درباره همه دانشجویان، برخی از دانشجویان دوره دکتری حتی در حل مسائل نسبتاً ساده نیز با مشکلات جدی مواجه هستند.

هوش مصنوعی نباید جای فهم علمی دانشجو را بگیرد

قاسمی در ادامه با اشاره به استفاده دانشجویان از هوش مصنوعی گفت: امروزه هوش مصنوعی و روش‌های یادگیری ماشین در دنیا توسعه یافته‌اند و در کشور ما نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ با این حال، برخی دانشجویان این روش‌ها را به‌صورت صرفاً تقلیدی و بدون درک عمیق از آن‌ها به کار می‌گیرند.

وی افزود: برخی دانشجویان تکالیف خود را با استفاده از هوش مصنوعی انجام می‌دهند، اما هنگامی که در آزمون اجازه استفاده از این ابزارها را ندارند، حتی از عهده حل همان مسائل نیز برنمی‌آیند.

استاد دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت همراهی استفاده از فناوری با یادگیری واقعی اظهار کرد: استفاده صرف از هوش مصنوعی، بدون آنکه دانشجو مسئله را درک کند و توانایی حل آن را داشته باشد، نمی‌تواند به حل مشکلات نظام علمی کشور کمک کند.

وی ادامه داد: هوش مصنوعی یک ابزار است و باید در خدمت پژوهشگر قرار گیرد، نه اینکه جایگزین فهم، دانش و توانایی حل مسئله او شود.

دانشجویان پژوهشگر باید حتی در سخت‌ترین شرایط کار کنند

قاسمی در پاسخ به این پرسش که چه پیامی برای دانشجویان و پژوهشگران جوانی دارد که قصد ورود به عرصه‌های تحقیقاتی مشابه را دارند، گفت: توصیه من این است که از فرصت‌های موجود، حتی در دشوارترین شرایط، استفاده کنند.

وی با تأکید بر اهمیت بهره‌گیری از زمان، افزود: عمر انسان به‌سرعت می‌گذرد و کسی که نتواند از فرصت‌های خود به‌درستی استفاده کند، در نهایت متضرر خواهد شد.

قاسمی ادامه داد: شرایط دشوار است و ممکن است در مقاطعی موجب ناامیدی شود، اما ما نیز در کنار دانشجویان و پژوهشگران جوان هستیم و از آگاهن حمایت می‌کنیم.

استاد دانشگاه تهران با اشاره به توصیه‌های بزرگان در حوزه‌های مذهبی، ملی، انسانی و اخلاقی، اظهار کرد: توصیه همواره این بوده است که انسان تا حد توان به فعالیت و تلاش بپردازد. اصل تلاش و فعالیت، خود دارای ارزش و پاداش است؛ چه پاداش معنوی و چه پاداش مادی.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد مسئولان نیز با اتخاذ سیاست‌های مناسب، زمینه حمایت بیشتر از پژوهشگران جوان را فراهم کنند و گفت: امیدوارم مسئولان بتوانند به‌گونه‌ای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی کنند که از این دانشجویان و پژوهشگران حمایت شود.

شرکت‌های دانش‌بنیان؛ مسیری که می‌تواند پژوهش را به محصول تبدیل کند

قاسمی در ادامه با اشاره به تجربه فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان در کشور گفت: در سال‌های اخیر، شرکت‌های دانش‌بنیان متعددی شکل گرفته‌اند که اگرچه همه آنها موفق نبوده‌اند، اما برخی از این شرکت‌ها خوشبختانه به نتایج قابل قبولی دست یافته‌اند.

وی با اشاره به تجربه یکی از دانشجویان خود بیان کرد: یکی از دانشجویان دوره دکتری من که در دانشکده داروسازی تحصیل کرده بود، اکنون شرکتی در این حوزه تأسیس کرده است. این شرکت چندین دارو را فرمولاسیون و تولید می‌کند، از بسته‌بندی مناسبی برخوردار است و علاوه بر مشتریان داخلی، در بازارهای خارج از کشور نیز مشتری دارد.

استاد دانشگاه تهران افزود: اقدامی که معاونت علمی ریاست‌جمهوری در سال‌های گذشته برای توسعه این حوزه انجام داد، که البته توصیه‌ها و پیگیری‌های شهید نیز در راه‌اندازی این سازوکار مؤثر بود، زمینه شکل‌گیری چنین مجموعه‌هایی را فراهم کرد.

قاسمی اظهار کرد: خوشبختانه با وجود محدودیت‌های بودجه‌ای، اقدامات قابل توجهی انجام شده و طرح‌های دیگری نیز در حال اجراست. با افزایش حمایت‌ها می‌توان امیدوار بود تعداد بیشتری از طرح‌های پژوهشی از مرحله تحقیق و توسعه عبور کرده و به محصول و بازار برسند.

بودجه‌های پژوهشی باید واقعاً به پژوهش برسند

قاسمی در ادامه به یکی دیگر از مشکلات موجود در مسیر حمایت از پژوهشگران اشاره کرد و گفت: مرکزی وجود دارد که به دانشجویان تخفیف‌هایی ارائه می‌کند، اما متأسفانه در برخی موارد، مبالغ تخصیص‌یافته در فصل مربوطه پرداخت نمی‌شود و اعتبار آن باقی می‌ماند.

وی با اشاره به افزایش هزینه‌های پژوهشی بیان کرد: برای مثال، اگر برای هر فصل دو میلیون تومان اعتبار اختصاص داده شود، ارزش این مبلغ امروز با دو میلیون تومان دو سال پیش قابل مقایسه نیست.

استاد دانشگاه تهران تأکید کرد: هنگامی که هزینه تجهیزات، مواد آزمایشگاهی، نرم‌افزارها و انجام آزمایش‌ها چندین برابر افزایش یافته است، حمایت‌های مالی ثابت دیگر پاسخگوی نیازهای پژوهشگران نیست.

وی افزود: اگر می‌خواهیم پژوهش در کشور توسعه پیدا کند، باید میزان حمایت‌های مالی متناسب با هزینه‌های واقعی و روز پژوهش تعیین شود.

از آزمایشگاه تا بازار؛ یک قدم تا تجاری‌سازی

جهانبخش قاسمی در ادامه گفت‌و‌گو، با اشاره به ظرفیت پژوهش انجام‌شده برای شناسایی ناخالصی‌های زردچوبه اظهار کرد: الان ما به نتیجه رسیده‌ایم و نمونه اولیه این کار وجود دارد؛ بنابراین مسئله اصلی در مرحله فعلی، توسعه مقیاس و تکمیل سامانه است تا بتوان از آن به شکل عملیاتی استفاده کرد.

وی افزود: اگر سرمایه‌گذار وارد این حوزه شود، می‌توان این سیستم را از حالت آزمایشگاهی خارج کرد و به یک ابزار قابل استفاده تبدیل کرد. حتی این امکان وجود دارد که در ادامه، سامانه‌ای طراحی شود که روی گوشی تلفن همراه نصب شود و مردم بتوانند از آن استفاده کنند.

قاسمی با بیان اینکه هدف پژوهش صرفاً تولید یک نتیجه آزمایشگاهی نبوده است، ادامه داد: ما داده‌های لازم را جمع‌آوری کرده‌ایم، نمونه‌های خالص و ناخالص را بررسی کرده‌ایم و با استفاده از روش‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین، سیستم را آموزش داده‌ایم تا بتواند نمونه‌ها را از یکدیگر تفکیک کند.

استاد دانشکده شیمی دانشکدگان علوم دانشگاه تهران تأکید کرد: اگر حمایت و سرمایه لازم فراهم شود، می‌توان این کار را به مرحله‌ای رساند که در محل و در زمان کوتاه قابل استفاده باشد.

چرا تشخیص تقلب باید در محل انجام شود؟

قاسمی در تشریح اهمیت کاربردی شدن این فناوری بیان کرد: بسیار مهم است که روش‌های تشخیص تقلب را بتوان در محل و بدون نیاز به انتقال نمونه به آزمایشگاه انجام داد. بازار ایران با بازار کشورهای دیگر از جمله هند، ژاپن و روسیه متفاوت است؛ بنابراین، داده‌های مورد نیاز برای آموزش و توسعه این سامانه نیز باید بر اساس نمونه‌ها و شرایط موجود در بازار کشور به دست آید.

وی افزود: در این پژوهش تلاش کردیم داده‌های مربوط به شرایط واقعی بازار کشور را در نظر بگیریم تا سامانه بر اساس همین شرایط آموزش ببیند و از قدرت تشخیص مناسبی برخوردار باشد.

قاسمی اظهار کرد: این موضوع در صنایع غذایی اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا اگر تشخیص تقلب صرفاً در آزمایشگاه و با استفاده از تجهیزات بزرگ و گران‌قیمت انجام شود، امکان استفاده گسترده از آن دشوار خواهد بود. با این حال، در صورت کوچک‌سازی و تجاری‌سازی این فناوری، می‌توان از آن در بازار و مراکز عرضه محصولات غذایی استفاده کرد.

وی درباره نقش صنعت و سرمایه‌گذاران در ادامه مسیر این پژوهش گفت: دانشگاه به‌تنهایی نمی‌تواند تمام هزینه‌های تبدیل یک پژوهش آزمایشگاهی به محصول تجاری را تأمین کند و صنعت باید با ورود به این حوزه، در توسعه و تجاری‌سازی این فناوری سرمایه‌گذاری کند.

قاسمی افزود: واردکنندگان و تاجران نیز می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشند؛ زیرا محصول نهایی می‌تواند به تشخیص کیفیت و اصالت کالاهای وارداتی و سایر محصولات عرضه‌شده در بازار کمک کند.

وی ادامه داد: در صورت جذب سرمایه‌گذار، این پژوهش ظرفیت آن را دارد که از مرحله نمونه اولیه عبور کرده و به یک ابزار کاربردی و قابل استفاده در بازار تبدیل شود.

دانشجو نباید فقط مدرک بگیرد؛ باید توانایی حل مسئله داشته باشد

استاد دانشگاه تهران در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود با خبرنگار آگاه، به مسئله کیفیت آموزش و پژوهش در دانشگاه‌ها اشاره کرد و گفت: یکی از موضوعات مهم این است که دانشجو باید در طول دوره تحصیل، مهارت‌های لازم را به‌صورت واقعی کسب کند.

وی با اشاره به گسترش استفاده از فناوری‌های جدید افزود: امروزه دانشجویان به ابزارهایی مانند هوش مصنوعی دسترسی دارند که می‌توانند در فرایند یادگیری و پژوهش بسیار کمک‌کننده باشند؛ اما اگر دانشجو صرفاً از این ابزارها برای انجام تکالیف استفاده کند و خود به دانش و مهارت لازم دست نیابد، مسئله آموزش همچنان حل نشده باقی می‌ماند.

قاسمی اظهار کرد: دانشجوی دوره دکتری باید توانایی درک و تحلیل مسئله و ارائه راه‌حل را داشته باشد. صرفاً سپردن یک مسئله به هوش مصنوعی و دریافت پاسخ، به معنای یادگیری نیست.

وی ادامه داد: در دنیا نیز هوش مصنوعی و یادگیری ماشین با هدف افزایش توانمندی پژوهشگران مورد استفاده قرار می‌گیرند، نه برای جایگزین شدن با دانش، تفکر و توانایی حل مسئله آگاهن.

ضرورت حمایت از دانشجویان نخبه

قاسمی با تأکید بر اهمیت حفظ سرمایه انسانی کشور گفت: دانشجویان بااستعداد، پرتلاش، اخلاق‌مدار و علاقه‌مند، سرمایه‌های کشور هستند و باید شرایط مناسبی برای ماندن و فعالیت آنها فراهم شود.

وی درباره مهاجرت دانشجویان بیان کرد: هنگامی که دانشجو احساس می‌کند امکانات و شرایط لازم برای ادامه مسیر علمی خود را در داخل کشور در اختیار ندارد و در عین حال، مشاهده می‌کند افرادی که پیش از او مهاجرت کرده‌اند، در خارج از کشور شرایط مناسب‌تری پیدا کرده‌اند، طبیعی است که به مهاجرت فکر کند.

استاد دانشگاه تهران افزود: البته مهاجرت برای همه افراد آسان نیست. دوری از خانواده و محیط زندگی دشوار است و دانشجویی که کشور خود را ترک می‌کند، لزوماً از روی علاقه به دوری از خانواده و محیط خود این تصمیم را نمی‌گیرد؛ بلکه گاهی شرایط او را به این سمت سوق می‌دهد.

قاسمی تأکید کرد: با افزایش حمایت از دانشجویان و پژوهشگران می‌توان بخش قابل توجهی از این ظرفیت علمی و انسانی را در داخل کشور حفظ کرد.

شرایط سخت است؛ اما پژوهشگر نباید کنار بکشد

وی در پاسخ به این پرسش که با وجود مشکلات موجود، دانشجویان جوان چگونه باید مسیر پژوهش را ادامه دهند، گفت: شرایط دشوار است و ممکن است در مقاطعی ناامیدکننده باشد، اما توصیه من این است که دانشجویان حتی در سخت‌ترین شرایط نیز از فرصت‌های خود استفاده کنند.

قاسمی ادامه داد: عمر انسان بسیار سریع می‌گذرد و کسی که نتواند از فرصت‌های خود به‌درستی استفاده کند، در نهایت متضرر خواهد شد.

وی افزود: من خودم را یک معلم ساده می‌دانم، اما معتقدم انسان باید تا حد توان به فعالیت و تلاش بپردازد. این تلاش از نظر انسانی و اخلاقی ارزشمند است و می‌تواند پاداش معنوی و مادی نیز به همراه داشته باشد.

استاد دانشگاه تهران گفت: دانشجویان جوان نباید به دلیل مشکلات موجود، تلاش و یادگیری را کنار بگذارند. ما نیز باید در کنار آنها باشیم و مسئولان باید با فراهم کردن شرایط مناسب، زمینه فعالیت و پیشرفت آگاهن را فراهم کنند.

شرکت‌های دانش‌بنیان نشان دادند پژوهش می‌تواند به محصول تبدیل شود

قاسمی در ادامه با اشاره دوباره به تجربه فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان گفت: خوشبختانه در سال‌های اخیر شرکت‌هایی شکل گرفته‌اند که توانسته‌اند ایده‌های علمی را به محصولات قابل عرضه تبدیل کنند.

وی افزود: یکی از دانشجویان دوره دکتری من که در حوزه داروسازی فعالیت داشت، شرکتی راه‌اندازی کرده و چندین دارو را فرمولاسیون و بسته‌بندی می‌کند. این شرکت علاوه بر مشتریان داخلی، در بازارهای خارجی نیز مشتری دارد.

قاسمی این تجربه را نشانه‌ای از امکان تبدیل پژوهش دانشگاهی به فعالیت اقتصادی دانست و اظهار کرد: این تجربه نشان می‌دهد که در صورت وجود حمایت و سیاست‌گذاری مناسب، می‌توان از ظرفیت‌های علمی دانشجویان و استادان در مسیر تولید و توسعه اقتصادی استفاده کرد.

وی خاطرنشان کرد: معاونت علمی ریاست‌جمهوری نیز در سال‌های گذشته اقداماتی را در این زمینه انجام داده است و با وجود محدودیت‌های بودجه‌ای، فعالیت‌هایی صورت گرفته و نتایجی نیز به دست آمده است.

تجهیزات قدیمی؛ پژوهشگر امروز و فاصله با فناوری روز

استاد دانشکده شیمی دانشکدگان علوم دانشگاه تهران در ادامه بار دیگر بر ضرورت نوسازی تجهیزات آزمایشگاهی تأکید کرد و گفت: یکی از مشکلات جدی حوزه پژوهش، قدیمی بودن تجهیزات تحقیقاتی و افزایش چشمگیر قیمت تجهیزات جدید است.

وی افزود: هنگامی که دستگاهی که در سال ۱۳۹۴ حدود ۶۲ میلیون تومان قیمت داشته، امروز به حدود دو میلیارد تومان رسیده است، مشخص می‌شود که خرید و به‌روزرسانی تجهیزات تا چه اندازه برای استادان و دانشگاه‌ها دشوار شده است.

قاسمی بیان کرد: در چنین شرایطی، اگر دانشگاه یا پژوهشگر نتواند تجهیزات مورد نیاز را تأمین کند، انجام پژوهش‌های جدید و حرکت همگام با فناوری روز با مشکلات جدی مواجه خواهد شد.

وی ادامه داد: همین مسئله درباره مواد آزمایشگاهی و نرم‌افزارهای تخصصی نیز وجود دارد و هزینه انجام پژوهش در سال‌های اخیر به‌شدت افزایش یافته است.

مدیریت ضعیف نیز به پژوهش آسیب می‌زند

قاسمی در بخش پایانی این گفت‌وگو بار دیگر به مشکلات مدیریتی اشاره کرد و گفت: به نظر من، یکی از مشکلات کشور در حوزه مدیریت نیروی انسانی است و مدیریت پرسنلی در بسیاری از موارد با ضعف‌هایی مواجه است.

وی با انتقاد از شکل‌گیری روابط غیرعلمی در برخی محیط‌ها اظهار کرد: متأسفانه در برخی موارد، باندبازی و روابط غیرعلمی به ایجاد یک چرخه معیوب منجر می‌شود؛ به این صورت که فرد، افراد آشنای خود را وارد مجموعه می‌کند و سپس دانشجویان خود را نیز به این چرخه وارد می‌کند و همین افراد در ادامه وارد ساختار دانشگاهی می‌شوند.

استاد دانشگاه تهران افزود: اگر فردی که از توان علمی کافی برخوردار نیست وارد چرخه آموزش و پژوهش شود، ممکن است در ادامه دانشجویانی با سطح علمی پایین‌تر تربیت کند و این چرخه به‌تدریج تداوم پیدا کند.

قاسمی تأکید کرد: این مسئله تنها مشکل یک دانشگاه یا یک فرد نیست؛ تداوم چنین چرخه‌ای می‌تواند به مجموعه علمی کشور آسیب جدی وارد کند.

پیام پایانی استاد دانشگاه تهران به پژوهشگران جوان

قاسمی در پایان خطاب به دانشجویان و پژوهشگران جوان گفت: استفاده از فرصت‌ها را جدی بگیرید و حتی در دشوارترین شرایط نیز به تلاش و یادگیری ادامه دهید.

وی افزود: شرایط ممکن است دشوار و گاهی ناامیدکننده باشد، اما این وضعیت نباید موجب شود انسان از تلاش دست بکشد.

استاد دانشگاه تهران ادامه داد: عمر انسان بسیار سریع می‌گذرد و کسی که نتواند از فرصت‌های خود به‌درستی استفاده کند، در نهایت متضرر خواهد شد. توصیه من این است که دانشجویان تا حد توان به فعالیت و تلاش علمی ادامه دهند.

قاسمی در پایان ابراز امیدواری کرد با سیاست‌گذاری و حمایت بیشتر، مسیر فعالیت پژوهشگران جوان و تبدیل ایده‌های دانشگاهی به محصولات کاربردی هموارتر شود و گفت: امیدوارم مسئولان بتوانند با سیاست‌گذاری مناسب، زمینه حمایت از پژوهشگران جوان را فراهم کنند.

پژوهش انجام‌شده به سرپرستی جهانبخش قاسمی و با همکاری علی صادقی و شکوفه خانی، دانشجویان دانشکده شیمی دانشکدگان علوم دانشگاه تهران و پژوهشگرانی از دانشگاه علوم پزشکی تهران، نمونه‌ای از تلاش برای استفاده از تصویربرداری هایپراسپکترال، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین در تشخیص تقلب مواد غذایی است؛ روشی که در صورت تأمین زیرساخت و سرمایه لازم، ظرفیت توسعه از نمونه آزمایشگاهی به یک ابزار قابل استفاده در بازار و حتی سامانه‌های قابل نصب روی تلفن همراه را خواهد داشت.

انتهای خبر/271214/