حبس پژوهش‌های دانشگاهی مرتبط با آب در بایگانی مجلات علمی/ خروجی رساله‌ها چه زمانی ارزش پیدا می‌کند؟

به گزارش خبرنگاراقتصادی خبرگزاری آگاه، با اشاره به بیش از یک دهه فعالیت پژوهشی خود در حوزه هامون، هیرمند و دیپلماسی آب اظهار کرد: یکی از دغدغه‌های اصلی است که چرا پژوهش‌هایی که دانشگاهیان انجام می‌دهند و مقالاتی که منتشر می‌کنند، عمدتاً در سطح دانشگاه و مجلات علمی باقی می‌ماند و کمتر به عرصه عمومی و سیاست‌گذاری راه پیدا می‌کند.

وی افزود: سالانه سرمایه قابل توجهی در دانشکده‌ها و مراکز دانشگاهی برای پژوهش هزینه می‌شود و چند صد تا چند هزار دانشجوی کارشناسی ارشد و دکتری در کشور روی موضوعات مرتبط با آب، محیط‌زیست و مسائل منطقه‌ای تحقیق می‌کنند، اما پرسش اصلی این است که خروجی این حجم از پژوهش چه می‌شود و چگونه می‌توان آن را به ابزاری برای حل مسائل کشور تبدیل کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: همین دغدغه باعث شد به این موضوع فکر کنم که پژوهش‌ها صرفاً برای چاپ مقاله تولید نشوند، بلکه در کنفرانس‌ها و مجامع معتبر بین‌المللی نیز ارائه شوند و بتوانند روایت علمی ایران را درباره مسائل آب به مخاطبان جهانی منتقل کنند.

وی با اشاره به تجربه ارائه مستندهای مرتبط با این موضوع در مجامع بین‌المللی گفت: این آثار در سوئد و همچنین سال گذشته در اجلاس AGU در وین، که یکی از بزرگ‌ترین مجامع علمی مرتبط با علوم زمین و آب در اروپا محسوب می‌شود، ارائه شدند و بازخوردهای خوبی دریافت کردند. این تجربه برای من مسیر جدیدی ایجاد کرد تا ببینیم دانشگاهیان از طریق پژوهش‌های خود چه کارهایی می‌توانند انجام دهند.

هیرمند ریشه تمدن چند هزار ساله

میان‌آبادی در ادامه با اشاره به پیشینه تاریخی هامون و هیرمند گفت: موضوع هیرمند فقط یک مسئله مربوط به امروز نیست، بلکه با تمدنی چند هزار ساله پیوند دارد. تمدن شهر سوخته که بیش از ۶ هزار سال قدمت دارد، در منطقه سیستان و در پیوند با منابع آبی هیرمند و هامون شکل گرفت و به یکی از جلوه‌های مهم تمدن ایرانی تبدیل شد.

وی افزود: اگر کسی به زابل سفر کند و از موزه زابل بازدید داشته باشد، می‌تواند بخشی از دستاوردهای تمدن ایرانی در ۶ هزار سال قبل را مشاهده کند؛ دستاوردهایی که شاید باور آن برای انسان امروز دشوار باشد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به سرنوشت شهر سوخته اظهار کرد: برخلاف نام این شهر، شهر سوخته بر اثر آتش‌سوزی از بین نرفت، بلکه تغییر مسیر هیرمند و پیامدهای ناشی از آن در سرنوشت این تمدن تأثیرگذار بود.

وی تأکید کرد: بررسی تمدن‌های مختلف در آسیای مرکزی نیز نشان می‌دهد که برخی از مؤلفه‌های تمدنی موجود در نقاط مختلف جهان، ریشه‌هایی در تمدن شهر سوخته داشته‌اند و همین موضوع اهمیت تاریخی و تمدنی هیرمند و هامون را نشان می‌دهد.

سلاح‌سازی آب عبور آب از مسئله محیط‌زیستی به ابزار سیاسی

میان‌آبادی در ادامه سخنان خود نسبت به روندی که از آن با عنوان سلاح‌سازی آب یاد کرد، هشدار داد و گفت: در چند سال اخیر مسئله‌ای با عنوان سلاح‌سازی آب در جهان به‌شدت مطرح شده است. آب دیگر صرفاً یک مسئله محیط‌زیستی یا موضوعی با رویکردهای صرفاً محیط‌زیستی نیست، بلکه در برخی موارد به ابزار سیاسی و حتی نظامی تبدیل شده است.

وی افزود: یکی از مصادیق این موضوع، حمله نظامی به آب‌شیرین‌کن‌های جنوب کشور در جریان جنگ اخیر بود که نشان می‌دهد تأسیسات مرتبط با آب می‌توانند در شرایط درگیری به اهداف نظامی تبدیل شوند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس همچنین به تحولات منطقه‌ای اشاره کرد و گفت: در تحولات عراق و سوریه نیز می‌توان نمونه‌هایی از استفاده سیاسی از منابع آب را مشاهده کرد. به‌عنوان نمونه، سیاست‌های مرتبط با رودخانه‌های دجله و فرات و نحوه استفاده از منابع آب در این منطقه، در کنار مسائل نفتی، نظامی و جمعیتی، ابعاد سیاسی و امنیتی پیدا کرده است.

آب و هیدرولوژی در خدمت اهداف سیاسی و امنیتی

میان‌آبادی با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره هیدرولوژی استعماری گفت: بررسی تاریخ علم هیدرولوژی نشان می‌دهد که آب و دانش مرتبط با آن در مقاطعی به ابزار استعمار و حتی ابزار نظامی تبدیل شده است.

وی افزود: این موضوع را می‌توان در سه سطح جهانی، منطقه‌ای و محلی بررسی کرد. در سطح جهانی، سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی کشورهایی مانند آمریکا و بریتانیا و همچنین وزارت دفاع هلند در پروژه‌های مرتبط با آب و سدسازی در افغانستان انجام شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: در سطح منطقه نیز بخش قابل توجهی از پروژه‌های سدسازی در حوزه سیستان با دخالت و سرمایه‌گذاری کشورهای مختلف دنبال شده و اخیراً نیز نام کشورهایی مانند قطر در این زمینه مطرح شده است.

مسئله هیرمند، مسئله امنیت منطقه است

وی با تأکید بر اینکه نباید مسئله هیرمند را در چارچوب اختلافات سیاسی داخلی یا صرفاً روابط ایران و افغانستان تحلیل کرد، گفت: مسئله هیرمند، مسئله دولت اصولگرا یا دولت اصلاح‌طلب نیست؛ مسئله جمهوری اسلامی ایران یا نظام دیگری نیست و حتی نباید آن را صرفاً مسئله ایران یا افغانستان دانست. مسئله هیرمند، مسئله امنیت منطقه است.

میان‌آبادی تصریح کرد: خشک‌شدن هامون می‌تواند به افزایش ناامنی در مقیاس منطقه‌ای منجر شود. اگر خشک‌شدن هامون با گسترش گروه‌های تجزیه‌طلب و شورشی و افزایش ناامنی همراه شود، پیامدهای آن محدود به مردم سیستان نخواهد بود و می‌تواند منطقه گسترده‌ای را تحت تأثیر قرار دهد.

وی افزود: بنابراین تقلیل مسئله هیرمند به اختلاف میان ایران و افغانستان یا به رقابت‌های سیاسی داخلی، یک خطای شناختی است و ابعاد امنیتی، اجتماعی و منطقه‌ای این موضوع باید مورد توجه قرار گیرد.

ضرورت ایجاد ساختار تخصصی دیپلماسی آب

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در ادامه با اشاره به تجربه سایر کشورها در حوزه دیپلماسی آب گفت: یکی از اقدامات ضروری، ایجاد یک ساختار مشخص و پویا برای موضوع آب در دستگاه دیپلماسی کشور است.

وی اظهار کرد: در بسیاری از کشورهای جهان، متولی مشخصی برای آب‌های فرامرزی در ساختار وزارت امور خارجه وجود دارد. برای نمونه، در وزارت خارجه هلند مجموعه‌ای تخصصی در حوزه آب‌های فرامرزی فعالیت می‌کند و مطالعات پژوهشی قدرتمندی درباره این موضوع انجام می‌شود.

میان‌آبادی ادامه داد: در فنلاند نیز اخیراً منابع مالی چند میلیون یورویی برای مطالعات مرتبط با آب‌های فرامرزی، از جمله هیرمند و دریاچه ارومیه، اختصاص داده شده است و سوئیس نیز در این حوزه سرمایه‌گذاری‌هایی انجام داده است.

وی تأکید کرد: در حالی که کشورهای مختلف اهمیت آب‌های فرامرزی را به رسمیت شناخته و برای آن ساختار و منابع مالی مشخص ایجاد کرده‌اند، در ایران هنوز با چالش ایجاد یک ساختار تخصصی و پویا در این زمینه مواجه هستیم. منظور ایجاد یک سازمان جدید مشابه ساختارهای متعدد موجود نیست، بلکه باید یک ساختار چابک، تخصصی و اثرگذار برای دیپلماسی آب شکل بگیرد.

دانشگاه‌ها بخشی از دیپلماسی آب ایران هستند

میان‌آبادی با تأکید بر نقش دانشگاه‌ها در دیپلماسی آب گفت: بخش مهمی از ابزارهای دیپلماسی آب در اختیار دانشگاه‌ها و پژوهشگران است و نباید تصور کنیم که حل مسائل دیپلماسی صرفاً در اختیار دولت‌ها یا مقامات عالی‌رتبه است.

وی افزود: دیپلماسی مسیر دوم یا Track Two Diplomacy بخش مهمی از خود را در حوزه دانشگاه دنبال می‌کند. روایت‌سازی علمی دانشگاه در سطح بین‌المللی، یکی از ابزارهای مهم دیپلماسی است و این ابزار در اختیار استادان، پژوهشگران و دانشجویان قرار دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: پژوهش‌هایی که دانشگاهیان انجام می‌دهند، پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری و حتی درس‌هایی که در دانشگاه‌ها ارائه می‌شود، همگی می‌توانند بخشی از ابزارهای دیپلماسی آب باشند.

شناخت هیرمند و هریرود باید تقویت شود

میان‌آبادی با انتقاد از ضعف شناخت دانشگاهی نسبت به موضوعات مرتبط با آب‌های فرامرزی گفت: یکی از قوی‌ترین کارهای پژوهشی درباره هامون را در پایان‌نامه‌های دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری در هلند دیده‌ام در حالی که متأسفانه هامون هنوز برای بخش‌هایی از دانشگاه‌های ما موضوعی کاملاً شناخته‌شده نیست.

وی خاطرنشان کرد:  دانشگاه، پژوهش و آموزش باید از سطح تولید مقاله فراتر برود و به بخشی از فرایند سیاست‌گذاری، روایت‌سازی علمی و دیپلماسی آب کشور تبدیل شود؛ چراکه مسئله هیرمند و هامون ابعادی تاریخی، محیط‌زیستی، سیاسی، امنیتی و منطقه‌ای دارد و مواجهه با آن نیازمند نگاهی فراتر از چارچوب‌های معمول است.

انتهای خبر/280797/