از شعارهای بی‌هدف تا منطق مطالبه‌گری؛ کالبدشکافی اعتراضات صحن دانشگاه

به گزارش خبرگزاری آگاه، با بازگشایی دانشگاه‌ها و در امتداد التهابات و اتفاقات دی‌ماه، صحن برخی از دانشگاه‌های کشور بار دیگر صحنه تجمعاتی شده است که در مواردی از مدار مدارا خارج شده و به خشونت گراییده است. اما آنچه در این میان بیش از نفسِ برگزاری تجمعات، توجه ناظران و جامعه‌شناسان را به خود جلب کرده است، «فرم» و «محتوای» این کنش‌هاست. به نظر می‌رسد مدل اعتراضی که این روزها در برخی دانشگاه‌ها شاهد آن هستیم، از استانداردهای یک کنشگری مدنی و آکادمیک فاصله گرفته است. پرسش اساسی اینجاست: دانشگاه دقیقاً به چه چیزی معترض است؟ گرانی؟ کشته‌شدگان دی‌ماه؟ یا مسائل صنفی؟ غبارآلودگی فضا باعث شده تا مطالبات در پسِ شعارهایی که بعضاً ساختارشکنی کرده و به ادبیات رکیک آلوده می‌شوند، گم شده و صرفاً به ابزاری برای تحمیل مواضع یک گروه خاص تقلیل یابد.

ابهام در هدف؛ پاشنه آشیل تجمعات اخیر

نخستین و مهم‌ترین رکن هر اعتراضی، «روشنیِ سوژه» است. وقتی در محیطی فرهیخته مانند دانشگاه تجمعی شکل می‌گیرد، افکار عمومی انتظار دارد با یک بیانیه یا خواسته روشن روبرو شود. اما مشاهدات میدانی از تجمعات اخیر نشان می‌دهد که فقدان یک هسته مرکزی و مطالبه‌ای شفاف، باعث شده تا انرژی دانشجویان صرف سر دادن شعارهای پراکنده‌ای شود که هیچ خروجی ملموسی برای حل بحران‌ها ندارند.

وقتی مشخص نیست که آیا تجمع برای نقد سیاست‌های اقتصادی دولت است یا واکنش به حوادث دی‌ماه، طبیعتاً هیچ نهاد یا مسئولی نیز خود را موظف به پاسخگویی نمی‌داند. در چنین فضایی، شعارهای رکیک و هیجانات زودگذر جایگزین دیالوگ و چانه‌زنی می‌شوند و در نهایت، تجمع به جای آنکه ابزاری برای تغییر باشد، به بهانه‌ای برای انسداد بیشتر فضا تبدیل می‌گردد.

تجربه جهانی: دانشگاه‌های جهان و اعتراض به کشتار غزه

برای درک بهتر تفاوت میان «اعتراض هدفمند» و «اعتراض هیجانی»، می‌توان به جریان اخیر خیزش دانشجویان در دانشگاه‌های سراسر جهان (از آمریکا تا اروپا) در واکنش به فجایع غزه نگاه کرد.

در این تجمعات که به سرعت جهانی شد، فرمول اعتراض بسیار روشن بود، سوژه کاملاً مشخص بود: نسل‌کشی در غزه. مطالبه کاملاً شفاف بود: توقف فوری جنگ، قطع روابط مالی و تحقیقاتی دانشگاه‌ها با شرکت‌های حامی اسرائیل و تحریم رژیم صهیونیستی. مکانیسم پیگیری وجود داشت: دانشجویان نمایندگان خود را برای مذاکره با روسای دانشگاه‌ها تعیین کردند و تا زمان دریافت پاسخ روشن، به تحصن‌های مسالمت‌آمیز (برپایی چادرها در محوطه) ادامه دادند. در این مدل، شعارها در خدمت «هدف» بودند، نه اینکه شعار دادن خودش به تنها هدف تجمع تبدیل شود.

نگاه آکادمیک: گرامر اعتراض در دانشگاه چیست؟

اساتید علوم ارتباطات و جامعه‌شناسی معتقدند که اعتراض، پیش از آنکه یک فریاد باشد، یک «فرایند ارتباطی» است. دکتر م. رضایی، استاد علوم ارتباطات اجتماعی در گفتگو با خبرنگار آگاه، این مکانیسم را این‌گونه تشریح می‌کند: «اعتراض مدنی یک گرامر مشخص دارد. گام اول، تشخیص و توافق بر سر «سوژه اعتراض» است. گام دوم، اعلام این سوژه از طریق ابزارهای مدنی مانند رسانه‌های دانشجویی، صدور بیانیه یا برگزاری تجمع مسالمت‌آمیز است. اما مهم‌ترین گام، مرحله سوم است؛ یعنی جایی که معترضان باید برای برطرف شدن مشکل، «خواسته» روشنی را روی میز بگذارند و «نمایندگانی» را برای پیگیری آن مطالبات تعیین کنند. اگر این چرخه کامل نشود و ما فقط در مرحله تجمع و شعار متوقف بمانیم، در واقع در حال ترویج نوعی دیکتاتوری خیابانی هستیم که عده‌ای صرفاً می‌خواهند با صدای بلندتر، مواضع خود را به دیگران تحمیل کنند.»

مکانیسم‌ها و ابزارهای درون‌دانشگاهی برای مطالبه‌گری

دانشگاه به عنوان مغز متفکر جامعه، ابزارها و مکانیسم‌های قانونی و مدنی متعددی را در دل خود جای داده است که دانشجویان می‌توانند به جای کشاندن فضا به سمت خشونت، از آن‌ها بهره ببرند. شوراهای صنفی دانشجویان قانونی‌ترین و رسمی‌ترین بازوی دانشجویان برای چانه‌زنی با مدیریت دانشگاه و حتی وزارتخانه‌ها در خصوص مسائل رفاهی، آموزشی و اجتماعی هستند. استفاده از نشریات دانشجویی و مکتوب کردن خواسته‌ها و تحلیل ریشه‌های یک بحران در قالب یادداشت و گزارش، بُردی بسیار طولانی‌تر و اثری عمیق‌تر از یک شعار گذرا دارد. نشریات می‌توانند به عنوان پلتفرمی برای هم‌صدایی و روشن کردن سوژه اعتراض عمل کنند.

همچنین برگزاری تریبون‌های آزاد با مجوز دانشگاه، فضایی فراهم می‌کند تا دانشجویان به دور از ترس و در چارچوب قانون، نقدهای تند و تیز خود را مستقیماً بیان کنند و پاسخ بشنوند. انجمن‌های علمی و تشکل‌های اسلامی نیز با ظرفیت‌های قانونی خود می‌توانند با دعوت از مسئولان کشوری به دانشگاه، آن‌ها را در یک فضای پرسش و پاسخ چالشی قرار دهند.

سارا، دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد علوم سیاسی، درباره لزوم استفاده از این ابزارها می‌گوید: «انتظار جامعه از ما به عنوان دانشجو این است که یک قدم جلوتر از عوام باشیم. وقتی ما در دانشگاه همان شعارهای کف خیابان، آن هم از نوع رکیک و ساختارشکنانه‌اش را تکرار می‌کنیم، در واقع مرجعیت دانشگاه را زیر سوال برده‌ایم. ما تریبون داریم، نشریه داریم، می‌توانیم بیانیه تحلیلی بنویسیم. اگر به تورم یا مسائل دی‌ماه نقد داریم، باید اساتید اقتصاد و جامعه‌شناسی را به خط کنیم، همایش اعتراضیِ علمی برگزار کنیم و از مسئولان بخواهیم پاسخ دهند. شعار دادن در حیاط دانشگاه و درگیری فیزیکی، تا به حال کدام سیاست کلان را در کشور تغییر داده است؟»

آنچه امروز در برخی دانشگاه‌ها می‌گذرد، نیازمند یک آسیب‌شناسی جدی از سوی خودِ بدنه دانشجویی است. دانشگاه قرار نیست محیطی پاستوریزه و خالی از نقد باشد؛ بالعکس، ذات دانشگاه با پرسشگری و اعتراض گره خورده است. اما گذار از «فریادهای بی‌هدف و رکیک» به «مطالبه‌گری ساختارمند»، شرط اولیه‌ای است که می‌تواند دانشگاه را در جایگاه واقعی خود به عنوان نیروی محرکه اصلاحات در جامعه تثبیت کند. همان‌طور که دانشجویان جهان در مسئله غزه نشان دادند، زمانی که هدف روشن باشد و مکانیسم پیگیری از طریق نمایندگان طی شود، هیچ دیواری در برابر اراده دانشجویان یارای ایستادگی نخواهد داشت.

انتهای خبر/232025/