ضرورت تدوین «سند ملی آموزش در شرایط اضطرار» برای پایان دادن به سردرگمی دانشگاه‌ها در بحران‌ها

به گزارش خبرگزاری آگاه، در شرایطی که تغییرات ناگهانی ناشی از بحران‌هایی مانند جنگ، آلودگی هوا، سیل یا همه‌گیری‌های ویروسی بار‌ها نظام آموزشی کشور را با چالش روبه‌رو کرده، مسئله استمرار آموزش در شرایط اضطرار به یکی از دغدغه‌های جدی نهاد‌های آموزشی و دانشگاهی تبدیل شده است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که نبود یک سند سیاست‌گذاری جامع برای آموزش در وضعیت‌های بحرانی موجب شده تصمیم‌گیری‌ها گاه به‌صورت سلیقه‌ای و غیرهماهنگ صورت گیرد و نتیجه آن، سردرگمی معلمان، اساتید و میلیون‌ها دانش‌آموز و دانشجو بوده است. اکنون ضرورت تدوین چنین برنامه‌ای بیش از پیش احساس می‌شود؛ سندی که بتواند چارچوب، معیار و کیفیت اجرای آموزش مجازی را در مواقع بحرانی مشخص کند و در عین حال عدالت آموزشی را حفظ نماید.

در همین راستا، مصاحبه‌ای با حسین امامی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه ارتباطات انجام دادیم تا ابعاد مختلف این موضوع را از نگاه تخصصی بررسی کنیم؛ از ضرورت وجود سند ملی آموزش در شرایط اضطرار گرفته تا نقش نهاد‌های بالادستی در فراهم‌سازی زیرساخت‌های فنی و امنیت داده‌ها، و همچنین برنامه‌های آموزشی برای ارتقای مهارت تدریس مجازی اساتید. نگاه به آموزش مجازی در بحران باید راهبردی و پیشگیرانه باشد، نه واکنشی و موقت، تا نظام آموزش کشور در مواجهه با شرایط بحرانی دچار توقف یا بی‌نظمی نشود و بتواند با حفظ کیفیت، عدالت و اعتماد آموزشی، مسیر یادگیری را پایدار نگه دارد.

با توجه به تأکید همیشگی بر اهمیت آموزش حضوری به عنوان روش اصلی، آیا نیاز داریم یک سند سیاست‌گذاری مدون داشته باشیم که مشخص کند در شرایط بحرانی (مانند آلودگی هوا، سیل یا پاندمی) چه زمانی و با چه معیار‌هایی آموزش به صورت مجازی و با چه سطحی از کیفیت برگزار شود؟ این سند باید بر چه اصولی استوار باشد؟

بله، قطعاً. ما نمی‌توانیم در لحظه بحران تصمیم بگیریم؛ آن وقت کار به صورت سلیقه‌ای و جزیره‌ای پیش می‌رود. نیاز به یک سند ملی آموزش در شرایط اضطرار داریم که مثل یک نقشه راه عمل کند. این سند باید تکلیف را روشن کند که مثلاً وقتی شاخص آلودگی هوا از مرز خاصی رد می‌شود یا هشدار بهداشتی صادر می‌شود، چه زمانی و با چه مکانیزمی کلاس‌ها به صورت مجازی برگزار شوند وگرنه شاهد سردرگمی و اتلاف وقت اساتید و دانشجویان و دانش‌آموزان خواهیم شد.

اصول این سند باید روی عدالت در دسترسی، حداقل کیفیت قابل قبول و انعطاف‌پذیری استوار باشد. یعنی اول مطمئن شویم دانش‌آموز یا دانشجویی به خاطر ضعف اینترنت یا نداشتن ابزار از درس عقب نمی‌ماند؛ دوم، مشخص کنیم که آموزش مجازی در بحران نباید نسخه کپی‌شده کلاس حضوری باشد، بلکه باید طراحی متناسب با فضای آنلاین داشته باشد؛ و سوم، دانشگاه‌ها بتوانند با توجه به امکانات خودشان، در چارچوب کلی سند عمل کنند.

برای اطمینان از تداوم آموزش برای میلیون‌ها دانشجو و استاد در سراسر کشور در زمان بحران، چه زیرساخت‌های فنی متمرکز (مانند سرورها، پهنای باند و امنیت داده‌ها) باید توسط نهاد‌های بالادستی (مثل وزارت علوم یا وزارت ارتباطات) فراهم شود تا دانشگاه‌ها درگیر مشکلات زیرساختی نشوند؟

نگاه ما به زیرساخت باید نگاه زیربنایی و عمومی باشد، مثل برق و آب. وزارت ارتباطات و وزارت علوم باید با همکاری هم، یک پلتفرم ملی آموزش با سرور‌های پرقدرت داخلی و پهنای باند تضمین‌شده فراهم کنند که همه دانشگاه‌ها، کوچک و بزرگ، بتوانند بدون دغدغه فنی از آن استفاده کنند. تجربه نشان داده وقتی هر دانشگاهی بخواهد جداگانه سرور راه بیندازد، هم هزینه‌ها چند برابر می‌شود و هم در زمان اوج مصرف، سیستم‌ها از کار می‌افتند.

علاوه بر این، بحث امنیت داده‌ها و حریم خصوصی خیلی مهم است. این پلتفرم ملی باید طوری طراحی شود که اطلاعات دانشجویان و اساتید محفوظ بماند و در عین حال، دسترسی به آن برای مناطق محروم با اینترنت ضعیف هم ممکن باشد. یک راهکار عملیاتی این است که محتوای آموزشی قابلیت دانلود و استفاده آفلاین را هم داشته باشد تا دانشجویانی که اینترنت ناپایدار دارند، از چرخه آموزش حذف نشوند.

بزرگترین مانع در اجرای مؤثر آموزش مجازی در زمان بحران، اغلب نه ابزار، بلکه آمادگی و مهارت اساتید است. چه برنامه‌های فشرده و مستمر آموزشی برای ارتقای مهارت‌های تدریس آنلاین اساتید باید به صورت روتین در دانشگاه‌ها اجرا شود تا کیفیت آموزشی افت نکند؟

واقعیت این است که خیلی از اساتید ما محتوای علمی عالی دارند، اما در آموزش مجازی ممکن است نتوانند آن را خوب منتقل کنند و یا تعامل کلاس حضوری را برقرار کنند. بنابراین، برنامه‌های آموزشی باید مستمر، کاربردی و انگیزشی باشد. به جای دوره‌های تئوری و طولانی، بهتر است دوره‌های کوتاه یادگیری حین عمل برگزار شود؛ یا اساتید در قالب گروه‌های آموزشی دانشکده خود، تجربیات موفق تدریس آنلاین خود را به اشتراک بگذارند و از هم یاد بگیرند و یا امکاناتی مانند قلم نوری در اختیارشان باشد که بتوانند از آن هم بهره بگیرند.

تمرکز اصلی این آموزش‌ها هم نباید صرفاً روی کار با نرم‌افزار باشد؛ بلکه باید روی روش تدریس در فضای مجازی و جلب مشارکت دانشجویان در کلاس آنلاین متمرکز شود. یعنی استاد یاد بگیرد چطور در کلاس آنلاین تعامل ایجاد کند، چطور بازخورد سریع بدهد و چطور دانشجو را در فضای خانه درگیر درس نگه دارد. اگر دانشگاه‌ها برای اساتیدی که در این زمینه مهارت کسب می‌کنند، امتیازات تشویقی در نظر بگیرند، انگیزه مشارکت خیلی بیشتر می‌شود.

بحث نظارت دانشکده هم مهم است که یک ناظر یا سوپروایزر به کلاس‌های آنلاین وارد شود و از نحوه تدریس و مشارکت مطلع شود و آن را ارزیابی کند.

یکی از نگرانی‌های اصلی، نظارت بر یادگیری و جلوگیری از تقلب در محیط مجازی است. چه راهکار‌هایی (تکنولوژیک یا رویه‌ای) باید به کار گرفته شود تا ارزشیابی دانشجویان در آموزش مجازی، عادلانه و معتبر باشد؟

نگرانی درباره تقلب در فضای مجازی به‌جا است، اما نباید اجازه دهیم این نگرانی، کل فرآیند آموزش را متوقف کند. راهکار اصلی، تغییر در نوع ارزیابی است. به جای تکیه بر امتحانات پایانی که حافظه‌محور هستند و در فضای آنلاین آسیب‌پذیرند، باید به سمت ارزیابی فرآیندی برویم.

یعنی نمره دانشجو بر اساس مشارکت در کلاس، پروژه‌های کوچک، ارائه‌های شفاهی آنلاین و تکالیف تحلیلی جمع شود که تقلب در آنها هم سخت‌تر است و هم یادگیری عمیق‌تری ایجاد می‌کند. به عبارتی، نمره زیادی برای پایان ترم لحاظ نشود، در طول ترم، دانشجو نمره خودش را کسب کرده باشد.

در کنار این رویه، طراحی سوالاتی که پاسخ آنها در اینترنت به راحتی پیدا نمی‌شود و دانشجو باید تحلیل شخصی ارائه دهد، سوالات به گونه‌ای طراحی شود که حتی پاسخ هوش مصنوعی هم مورد تایید نباشد. مهم، ایجاد فرهنگ اعتماد و مسئولیت‌پذیری است؛ وقتی دانشجو بداند ارزیابی منصفانه و مبتنی بر تلاش واقعی اوست، انگیزه‌اش برای یادگیری بیشتر از نمره گرفتن به هر قیمتی خواهد بود.

انتهای خبر/232991/