رسالت‌های دانشگاه در دوران جنگ؛ از پشتیبانی پزشکی و مهندسی تا حفظ سرمایه اجتماعی

مجید کافی در تشریح کارکرد دانشگاه‌ها در شرایط جنگی در گفتگو با خبرنگار آگاه اظهار کرد: در چنین شرایطی دانشگاه‌ها نه‌تنها در حوزه‌های پزشکی و فنی، بلکه در عرصه علوم انسانی نیز وظایف مهم و استراتژیکی بر عهده دارند. هر یک از این حوزه‌ها نقش متفاوتی ایفا می‌کنند، اما مجموع فعالیت‌های آنها به حفظ انسجام اجتماعی و افزایش توان ملی کشور کمک می‌کند.

وی با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در حوزه پزشکی افزود: در شرایط جنگی، سرعت و کاربردی بودن آموزش و خدمات درمانی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. در دوران جنگ ایران و عراق، دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی با همکاری نظام پزشکی اقدام به راه‌اندازی سیستم‌های انتقال خون متحرک و برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای پزشکان و پیراپزشکان در مناطق جبهه‌ای کردند. این اقدامات هم توان عملیاتی نظام سلامت را افزایش داد و هم از کاهش سطح آموزش پزشکی در آن دوران جلوگیری کرد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در ادامه به نقش دانشگاه‌های فنی و مهندسی اشاره کرد و گفت: در شرایط جنگ، زیرساخت‌های دانشگاهی می‌توانند به ابزارهای بقا تبدیل شوند. در سال‌های دفاع مقدس، مهندسان عمران در بازسازی ساختمان‌های تخریب‌شده در مناطق جنگ‌زده، مهندسان برق در ترمیم شبکه‌های برق‌رسانی و مهندسان مخابرات در بازگرداندن ارتباطات میان مناطق آسیب‌دیده نقش مؤثری ایفا کردند. این فعالیت‌ها در دانشگاه‌هایی مانند تهران، صنعتی شریف و امیرکبیر به‌صورت هماهنگ و نظام‌مند انجام می‌شد و حتی برخی از مدل‌های فنی ارائه‌شده در این مراکز در تصمیم‌گیری‌های ملی مورد استفاده قرار گرفت.

کافی با تأکید بر اهمیت علوم انسانی در شرایط بحران خاطرنشان کرد: نقش علوم انسانی شاید در ظاهر کمتر دیده شود، اما از نظر اثرگذاری بسیار عمیق و ماندگار است. برای نمونه، در دوران جنگ ایران و عراق، روان‌شناسان اجتماعی دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران برنامه‌هایی برای حمایت روانی از خانواده‌های شهدا و جانبازان طراحی کردند. این برنامه‌ها به کاهش اضطراب و افسردگی جمعی کمک می‌کرد و از شکل‌گیری پدیده‌هایی مانند ترس اجتماعی، سوءبرداشت‌های گسترده و تضعیف اعتماد عمومی جلوگیری می‌کرد.

وی افزود: جامعه‌شناسان نیز با انجام مطالعات میدانی تلاش کردند تغییرات اجتماعی ناشی از جنگ را بهتر درک کنند. پژوهش‌هایی که در دانشگاه علامه طباطبایی انجام شد به تحلیل تحولاتی مانند تغییر در ساختار خانواده، مهاجرت‌های اجباری و دگرگونی در روابط اجتماعی در مناطق جنگی کمک کرد و مبنایی برای برخی سیاست‌گذاری‌ها فراهم آورد.

این پژوهشگر علوم انسانی همچنین به نقش مورخان و متخصصان ادبیات در دوران جنگ اشاره کرد و گفت: در چنین شرایطی بسیاری از اسناد تاریخی، متون رسمی و روایت‌های انسانی در معرض نابودی قرار می‌گیرند. دانشگاه‌ها از طریق مراکز پژوهشی و میراث فرهنگی اقدام به مستندسازی رویدادهای جنگ کردند؛ از ثبت خاطرات رزمندگان و خانواده‌ها گرفته تا جمع‌آوری نامه‌ها، دست‌نوشته‌ها و وصیت‌نامه‌ها. این تلاش‌ها نه‌تنها به حفظ حافظه تاریخی جامعه کمک می‌کند، بلکه مانعی در برابر تحریف تاریخ و هویت ملی نیز به شمار می‌رود.

کافی در ادامه به وظیفه متخصصان حقوق و علوم سیاسی در دوران بحران اشاره کرد و گفت: در زمان جنگ معمولاً برخی قوانین عادی با مقررات اضطراری جایگزین می‌شوند. در چنین شرایطی، نقش دانشگاه‌ها و پژوهشگران حقوقی بسیار مهم است؛ زیرا آنها با تحلیل‌های دقیق می‌توانند از سوءاستفاده احتمالی از قوانین اضطراری جلوگیری کنند و بر حفظ اصول اخلاقی و حقوق شهروندی تأکید داشته باشند.

وی در پایان تصریح کرد: دانشگاه در دوران جنگ تنها یک نهاد آموزشی نیست، بلکه به یک سازمان تفکر اجتماعی تبدیل می‌شود که باید دانش را به ابزاری برای ایجاد امید، توانمندسازی و هماهنگی اجتماعی تبدیل کند؛ چه در آزمایشگاه‌های پزشکی، چه در کارگاه‌های مهندسی، چه در کلاس‌های علوم انسانی و چه در مراکز مستندسازی تاریخی. به گفته او، تحقق این مأموریت زمانی ممکن است که دانشگاه‌ها استقلال فکری خود را حفظ کنند و در کنار سرعت عمل، به اصول علمی و اخلاقی پایبند بمانند.

انتهای خبر/238367/