عضو هیأت علمی دانشگاه امام حسین (ع): دانشگاه در میدان جنگ، از تولید علم تا تربیت نیروی متخصص

محمدعلی برزنونی، عضو هیأت علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع)، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آگاه، با اشاره به پیچیده و چندوجهی بودن رابطهٔ دانشگاه و جنگ تأکید کرد: جنگ دانشگاه را به آزمایشگاهی تبدیل می‌کند که کارکردهایش در دو جهت بازتعریف می‌شود؛ یکی «تولید علم برای جنگ» که نوعی ابزارشوندگی است و دیگری «بازسازی دانشگاه توسط جنگ». وی با طرح این پرسش جدی که اگر ابن‌سینا، فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و دیگر اندیشمندان بزرگ امروز زنده بودند، در دانشگاه چه می‌کردند و در آزمایشگاه چه می‌ساختند، خاطرنشان کرد: کارکردهای دانشگاه‌ها در زمان جنگ و آمادگی برای آن، فراتر از نقش سنتی آموزش و پژوهش باید مورد توجه قرار گیرد.

برزنونی با تشریح چهار کارکرد کلیدی دانشگاه در شرایط جنگ، نخستین محور را توسعهٔ فناوری‌های نظامی با تأکید بر مسئولیت‌پذیری علمی دانست و گفت: باید پژوهش‌های بنیادین و کاربردی در علوم پایه، مهندسی، زیست‌فناوری و سایر حوزه‌ها صورت پذیرد؛ به‌گونه‌ای که پژوهش از تئوری تا میدان نبرد، پیوستگی و تداوم داشته باشد. وی دومین محور را پژوهش‌های راهبردی و عملیاتی برشمرد و افزود: در دانشکده‌های علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، اقتصاد، جغرافیا و تاریخ، باید تحلیل راهبردهای دشمن، ارزیابی منابع اقتصادی، پیش‌بینی تحولات ژئوپلیتیک، طراحی تاکتیک‌ها و مطالعهٔ تاریخ نظامی با رویکردی تطبیقی و آینده‌نگر جدی گرفته شود.

این عضو اصلی طرح تحول دانشگاه‌ها در شورای عالی انقلاب فرهنگی، سومین کارکرد دانشگاه در شرایط جنگ را آموزش و تربیت نیروی متخصص عنوان کرد و توضیح داد: تربیت افسران، مهندسان نظامی، متخصصان فناوری اطلاعات، پزشکان، روان‌شناسان، مترجمان، تحلیل‌گران و مدیران آماده برای پشتیبانی از تلاش‌های جنگی بسیار حائز اهمیت است. برزنونی با اشاره به کارکردهای تربیتی دانشگاه، مهندسی پدافند و تبیین مرز میان «دفاع» و «تخریب»، تربیت «مهندس جبهه»، روان‌درمانی جنگ و تربیت کادر روان‌درمانیِ اخلاق‌مدار، ایجاد رسانهٔ مقاومت فعال و نیز تربیت تحلیل‌گران امنیتی، سیاسی، حقوقی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگیِ دانش‌بنیان و به‌روز را ازجمله اولویت‌های این حوزه برشمرد.

برزنونی چهارمین کارکرد دانشگاه در زمان جنگ را پشتیبانی پزشکی و روان‌شناختی دانست که مستقیماً به موضوع تاب‌آوری بازمی‌گردد و گفت: آموزش و پژوهش در حوزه‌های پزشکی—به‌ویژه جراحی، اورژانس، پزشکی میدان جنگ، پرستاری، داروسازی و روان‌شناسی—برای درمان مجروحان و مقابله با آسیب‌های روانی جنگ، ازجمله مباحثی است که باید به‌طور ویژه به آن پرداخت.

وی در ادامه با تأکید بر اینکه پرسش دربارهٔ نقش دانشگاه در حفظ آرامش جامعه، تنها بخشی از کارکردهای دانشگاه در زمان جنگ و بحران را مد نظر دارد، به تبیین مفهوم تاب‌آوری پرداخت و گفت: تاب‌آوری به معنای «نسوختن» یا «خستگی‌ناپذیری» نیست؛ بلکه به معنای توانایی مدیریت انرژی و بازیابی است. برزنونی افزود: تاب‌آوری به معنای انکار احساسات منفی یا شاد بودن همیشگی نیست؛ بلکه به معنای پذیرش این احساسات و مدیریت کارآمد آن‌ها است. این عضو هیأت علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع) تأکید کرد: تاب‌آوری یک ویژگی ذاتی و ثابت نیست؛ یک مهارت اکتسابی و پویا است که می‌توان آن را آموخت و تقویت کرد.

برزنونی با بیان اینکه تاب‌آوری به معنای تحمل شرایط سمی و ناسالم نیست و گاهی تاب‌آورترین کار، «نه» گفتن و تغییر محیط است، در تعریف علمی این مفهوم توضیح داد: تاب‌آوری عبارت است از قابلیت یک سیستم—اعم از فرد، گروه، سازمان یا جامعه—برای خودمدیریتی، جذب اختلال و بازسازی خود پس از مواجهه با یک تغییر یا بحران. به بیان دیگر، تاب‌آوری یعنی توانایی مقابله با فشارهای روانی، اضطراب‌ها، تنش‌ها و دشواری‌های زندگی؛ یعنی تحمل سختی‌ها، چاره‌جویی برای حل مسئله، ارائهٔ پاسخ مناسب به مشکلات و توانایی بازگشت به تعادل پس از مواجهه با بحران‌ها. وی در پایان خاطرنشان کرد: افراد تاب‌آور معمولاً از سلامت روان بالاتر و رضایت بیشتری از زندگی—حتی در شرایط بحرانی—برخوردارند و این ویژگی می‌تواند در سطح دانشگاه و جامعه به ایجاد اکوسیستم‌های تاب‌آور و مقاوم منجر شود.

محمدعلی برزنونی، عضو اصلی طرح تحول دانشگاه‌ها در شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه این گفت‌و‌گو با اشاره به ضرورت کاربردی‌سازی مباحث نظری، به تشریح راهبردهای عملی تقویت تاب‌آوری پرداخت و گفت: بخشی از این راهبردها، مربوط به حوزه شناخت و مدیریت فکر است. وی بازسازی شناختی را بسیار مهم دانست و تأکید کرد: باید آموخت که شکست را به «داده» تبدیل کنیم؛ یعنی به‌جای توقف در برابر ناکامی‌ها، از آن‌ها به‌عنوان منبعی برای یادگیری و اصلاح مسیر بهره بگیریم. برزنونی پرورش ذهن‌آگاهی و تمرین حضور در لحظه بدون قضاوت و داوری را از دیگر راهکارهای این حوزه برشمرد و به‌عنوان نمونه‌ای کوتاه از تمرین‌های عملی پیشنهاد کرد: «سی ثانیه به تنفس خود توجه کنید، سی ثانیه به مبدأ و معاد بیندیشید و چند دقیقه به این پرسش‌های بنیادین فکر کنید که چرا آمده‌ام، از کجا آمده‌ام و به کجا می‌روم؟» وی این پرسش‌ها را «پرسش‌های کهنه‌ناشونده» نامید و خاطرنشان کرد: تأمل در این موارد، از نشخوار فکری نادرست درباره گذشته یا نگرانی بی‌مورد نسبت به آینده می‌کاهد و به تمرکز ذهن بر زمان حال کمک می‌کند.

این عضو هیأت علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع) در بخش دیگری از سخنان خود به راهبردهای عاطفی و مدیریت احساسات اشاره کرد و گفت: پذیرش هیجان‌ها یکی از کلیدی‌ترین اصول در این زمینه است. برزنونی با بیان اینکه احساس اضطراب، ناامیدی یا خشم در برابر بحران کاملاً طبیعی است، تأکید کرد: مشکل اصلی، سرکوب این احساسات است، نه وجود آن‌ها. وی افزود: در بحث‌های مدیریت بحران از تکنیک‌های مختلفی استفاده می‌کنیم؛ از جمله «تکنیک نام‌گذاری هیجان‌ها» که بر اساس آن، فرد صرفاً با بیان اینکه «من به خاطر فلان موضوع بسیار مضطربم»، می‌تواند از شدت اضطراب خود بکاهد، چراکه نام‌گذاری و شناسایی احساسات، گام نخست در مدیریت آن‌ها است. برزنونی ایجاد «جعبه‌ابزار مراقبت از خود» را نیز از دیگر راهکارهای مهم عاطفی دانست و توضیح داد: فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی، گوش دادن به قرآن کریم و دعاها با توجه به معانی آن‌ها، گفت‌و‌گو با یک دوست قابل‌اعتماد، یا هر فعالیت دیگری که به فرد آرامش می‌دهد، می‌تواند در این جعبه‌ابزار قرار گیرد و در لحظات دشوار به کار آید.

برزنونی در ادامه به راهبردهای رفتاری و مدیریت عمل پرداخت و گفت: تعیین اهداف کوچک و قابل‌دستیابی از جمله اصول کلیدی این حوزه است. وی توضیح داد: در مواجهه با یک مسئله دشوار، باید آن را به گام‌های بسیار کوچک و قابل‌مدیریت تقسیم کرد تا احساس درماندگی کاهش یابد و انگیزه حرکت حفظ شود. این عضو اصلی طرح تحول دانشگاه‌ها در شورای عالی انقلاب فرهنگی، یادگیری اصول «مدیریت انرژی» به‌جای مدیریت صرف زمان را نیز ضروری دانست و خاطرنشان کرد: گاهی یک استراحت ۱۵ دقیقه‌ایِ باکیفیت، می‌تواند بازدهی فرد را بیش از دو ساعت کار خسته‌کننده و بدون تمرکز افزایش دهد.

برزنونی در بخش پایانی سخنان خود به راهبردهای معنوی و معنابخش اشاره کرد و یافتن معنایی بزرگ‌تر و متعالی‌تر برای اقدامات روزمره را بسیار مهم برشمرد. وی با تأکید بر هویت اسلامی جامعه گفت: یادمان نرود که ما مسلمانیم و خدای بزرگ، زنده است و صحنه را می‌بیند؛ و به قول بزرگان و عرفا، همین‌که او ناظر بر اعمال ماست، کافی است. برزنونی افزود: کارهای روزمره را باید به اهداف بزرگ‌تر دنیایی، مانند تربیت نسل آینده یا کمک به پیشرفت علم، و اهداف متعالی‌تر معنوی گره زد. وی با استناد به تعبیر زیبا و مانای امام راحل که خطاب به دانش‌آموزان فرمودند «درس را برای خدا بخوانید»، خاطرنشان کرد: اگر این نگاه را به سایر عرصه‌ها نیز تسری دهیم و «کار را برای خدا انجام دهیم»، بار روانی مسئولیت‌ها سبک‌تر خواهد شد. برزنونی تمرین شکرگزاری را نیز در همین راستا ضروری دانست و گفت: شکرگزاری، ذهن را به دیدن جنبه‌های مثبت عادت می‌دهد و در شرایط دشوار، امید و انگیزه را تقویت می‌کند.

وی در پایان با اشاره به نقش جمعی در تقویت تاب‌آوری، ایجاد اکوسیستم‌های تاب‌آور در دانشگاه و جامعه را مورد تأکید قرار داد و گفت: نقش اساتید و مدیران در ایجاد محیطی تاب‌آور و فضایی امن و متعادل بسیار مهم است. برزنونی با تأکید بر ضرورت «ایجاد فضای امن برای اشتباه کردن»، خاطرنشان کرد: باید بر این اصل تأکید کنیم که آزمایش و خطا، بخش ذاتی فرآیند یادگیری و کشف است و دانشجویان نباید از اشتباه بترسند. وی افزود: دانشجویان نیز در حمایت از یکدیگر باید ایفای نقش کنند؛ ایجاد گروه‌های مطالعاتی و حمایتی و فضایی برای اشتراک‌گذاری چالش‌ها و راه‌حل‌ها می‌تواند به تقویت همبستگی و تاب‌آوری جمعی کمک کند. برزنونی مهارت درخواست کمک و عادی‌سازی مراجعه به مراکز مشاوره دانشگاه، گفت‌و‌گو با اساتید و راهنمایی‌خواستن درباره مشکلات را نیز از دیگر الزامات این مسیر دانست و تأکید کرد: حمایت همتا به همتا در بحث‌های دانشجویی بسیار ارزشمند است و گاهی فقط «شنونده خوب بودن» برای یک هم‌کلاسی، می‌تواند بزرگ‌ترین کمک باشد.

این عضو هیأت علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع) در جمع‌بندی نهایی سخنان خود با به‌کارگیری تشبیهی زیبا گفت: در پاسخ به این پرسش، صحبت ما دربارهٔ ساختن قایقی محکم‌تر نبود تا از توفان فرار کنیم، بلکه دربارهٔ یادگیری «هنر دریانوردی در اقیانوس پرتلاطم زندگی» بود؛ و تاب‌آوری، دقیقاً همین هنر را به ما می‌آموزد. برزنونی در پایان خاطرنشان کرد: تاب‌آوری به ما یادآوری می‌کند که در این مسیر تنها نیستیم و هرکدام از ما هم می‌توانیم قایق خود را هدایت کنیم و هم برای قایق‌های دیگر، فانوسی روشنگر باشیم.

انتهای خبر/244702/