خلیج فارس و فرصت‌های نوظهور ژئو‌اقتصادی/ ضرورت بازتعریف راهبرد ایران در اقتصاد دریا

گروه اقتصاد خبرگزاری آگاه، علی ضیائی، مدیر اندیشکده حمل‌ونقل ایران- تحولات اخیر در منطقه خلیج فارس بار دیگر اهمیت این پهنه آبی را به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین کانون‌های ژئوپلیتیکی و ژئو‌اقتصادی جهان برجسته کرده است. خلیج فارس نه‌تنها یکی از اصلی‌ترین شریان‌های انتقال انرژی و تجارت دریایی جهان به شمار می‌رود، بلکه در صورت بهره‌برداری هوشمندانه، می‌تواند به موتور محرک توسعه اقتصادی ایران در دهه‌های آینده تبدیل شود. با این حال، بخشی از ظرفیت‌های این منطقه طی سال‌های گذشته به دلیل غفلت یا ملاحظات سیاسی بلااستفاده مانده و بخش دیگری نیز اساساً در شرایط پیشین امکان فعال‌سازی نداشته است.

واقعیت آن است که شرایط جدید منطقه، هرچند در بستر بحران شکل گرفته، اما فرصت‌هایی تازه را پیش روی ایران قرار داده است؛ فرصت‌هایی که می‌تواند به تقویت موقعیت راهبردی کشور در یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی منجر شود. ایران پیش از وقوع جنگ اخیر، به‌ویژه به دلیل ملاحظات سیاسی و تلاش برای حفظ مناسبات با همسایگان جنوبی خلیج فارس، از اعمال کامل برخی حقوق حاکمیتی خود در تنگه هرمز خودداری می‌کرد. اکنون، اما تحولات جاری شرایطی متفاوت ایجاد کرده که می‌تواند زمینه بازتعریف نقش و جایگاه ایران در مدیریت این گذرگاه راهبردی را فراهم آورد.

در کنار این تحولات، وضعیت برخی کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس نیز دستخوش تغییر شده است. این کشور‌ها طی سال‌های گذشته تلاش گسترده‌ای برای تبدیل شدن به هاب‌های لجستیکی، مالی و تجاری منطقه انجام داده بودند و در مواردی نیز به موفقیت‌های قابل توجهی دست یافتند. برای مثال، امارات متحده عربی با توسعه بنادر پیشرفته، شبکه گسترده خطوط کشتیرانی و خدمات لجستیکی، توانست جایگاهی برجسته در زنجیره تجارت جهانی کسب کند. با این حال، تحولات اخیر منطقه موجب شده است بخشی از این مزیت‌ها با نوعی وقفه یا کندی مواجه شود و بازگشت سریع به شرایط پیشین چندان ساده به نظر نرسد.

در حوزه خدمات مالی و بانکی نیز شرایط مشابهی مشاهده می‌شود. در سال‌های گذشته، برخی کشور‌های منطقه توانسته بودند از طریق ارائه خدمات مالی بین‌المللی، درآمد‌های قابل توجهی کسب کنند و در این حوزه فاصله محسوسی با ایران ایجاد شده بود. اما تغییرات اخیر در محیط منطقه‌ای و بین‌المللی باعث شده است این فاصله تا حدی کاهش یابد و زمینه برای شکل‌گیری رقابت مجدد فراهم شود.

با وجود این تحولات، یکی از خطا‌های راهبردی می‌تواند محدود کردن نگاه به خلیج فارس صرفاً در قالب اخذ عوارض از عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز باشد. چنین رویکردی، نگاهی حداقلی به ظرفیت‌های اقتصادی این منطقه است و نمی‌تواند پاسخگوی ظرفیت‌های واقعی آن باشد. در حالی که اقتصاد دریا در جهان امروز شامل مجموعه گسترده‌ای از فعالیت‌ها از جمله خدمات بندری، لجستیک، سوخت‌رسانی دریایی، خدمات مالی، بیمه، تعمیرات کشتی و زنجیره‌های ارزش مرتبط با حمل‌ونقل دریایی است.

توسعه این حوزه‌ها می‌تواند درآمد‌هایی چند میلیارد دلاری برای کشور ایجاد کند؛ درآمد‌هایی که در بسیاری از موارد حتی از عواید احتمالی ناشی از عوارض عبور از تنگه هرمز نیز فراتر خواهد رفت. ایجاد هاب‌های بندری قدرتمند، توسعه خدمات بانکرینگ و سوخت‌رسانی دریایی، تقویت شبکه‌های لجستیکی منطقه‌ای و ارتقای خدمات مالی و بیمه‌ای مرتبط با حمل‌ونقل دریایی از جمله اقداماتی است که می‌تواند جایگاه ایران را در اقتصاد دریامحور منطقه ارتقا دهد.

در این میان، وضعیت بنادر کشور نیز نیازمند توجه جدی است. هرچند بنادر ایران از نظر ظرفیت عملیاتی توان ایفای نقش در تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی را دارند، اما از منظر بهره‌وری، سرعت عملیات و کارآمدی فرآیند‌ها با چالش‌هایی مواجه‌اند. فرآیند‌های بندری، گمرکی و لجستیکی کشور همچنان نیازمند اصلاحات ساختاری و بهبود جدی هستند. در صورت تداوم وضعیت موجود، حتی اگر ایران کنترل کامل‌تری بر تنگه هرمز داشته باشد، امکان بهره‌برداری حداکثری از فرصت‌های اقتصادی آن فراهم نخواهد شد.

از این رو، آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد، اتخاذ نگاهی آینده‌نگرانه و راهبردی به تحولات خلیج فارس است. تمرکز صرف بر تحولات امنیتی یا مقطعی نمی‌تواند پاسخگوی الزامات آینده باشد. دستگاه‌های مسئول باید از شرایط کنونی به‌عنوان فرصتی برای بازنگری در ساختارها، افزایش بهره‌وری، اصلاح فرآیند‌های بندری و گمرکی و طراحی یک نقشه راه جامع برای توسعه اقتصاد دریامحور استفاده کنند.

ایران در آستانه دوره‌ای قرار گرفته که می‌تواند جایگاه خود را در معادلات حمل‌ونقل و تجارت دریایی منطقه بازتعریف کند. تحقق این هدف مستلزم آن است که کشور از هم‌اکنون خود را برای دوران پس از بحران آماده کند و با بهره‌گیری از تمامی ظرفیت‌های خلیج فارس، زمینه بهره‌برداری حداکثری از این موقعیت راهبردی را فراهم آورد. اگر چنین رویکردی در دستور کار قرار گیرد، خلیج فارس می‌تواند نه‌تنها یک گذرگاه حیاتی انرژی، بلکه به یکی از مهم‌ترین پیشران‌های توسعه اقتصادی ایران در دهه‌های آینده تبدیل شود.

انتهای خبر/245983/