دانشگاه‌های ما باید از دانشِ «توصیف مسئله» به دانشِ «حل مسئله» هجرت کنند

به گزارش خبرگزاری آگاه، حجت‌الاسلام والمسلمین استاد عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نشست کارگاه توانمندسازی تحول و تعالی علوم انسانی و هنر، بیانات مفصل و راهبردی خود را با تأکید بر ضرورت «حکمرانی علوم انسانی و اجتماعی» آغاز کرد. وی با قدردانی از میزبانی دانشگاه آزاد اسلامی و تجلیل از تلاش‌های دکتر بیژن رنجبر و همکارانشان، حضور در جمع فرهیختگان این دانشگاه را پس از سه سال فرصتی ارزشمند برای گفت‌و‌گو درباره چالش‌های علوم انسانی دانست.

تبیین تفاوت میان سوژه و ابژه در حکمرانی علوم انسانی

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با طرح عنوان محوری «حکمرانی علوم انسانی و اجتماعی»، به تبیین تفاوت دو رویکرد پرداخت. وی با اشاره به حکمرانی مبتنی بر علوم انسانی گفت: «در این نگاه، علوم انسانی "سوژه" و فاعل شناساست که بر فرآیند‌های حکمرانی مانند حکمرانی فرهنگی، خانوادگی، معیشتی و ... اثر می‌گذارد.»، اما وی تأکید کرد که بحث اصلی وی، نگریستن به علوم انسانی نه به‌عنوان فاعل، بلکه به‌عنوان یک موضوع و «ابژه» است که خود نیازمند حکمرانی و ساماندهی است.

استاد سروپناه با مروری بر تنوع تعاریف حکمرانی در ادبیات غربی از دهه ۱۹۸۰ تاکنون، تعریف مورد نظر خود را چنین ارائه کرد: «حکمرانی، فرآیند حل مسئله از سیاست‌گذاری تا نظارت است.» وی بر این اساس تأکید کرد که هرگونه حکمرانی در هر حوزه‌ای مستلزم شناخت دقیق مسائل و چالش‌های آن حوزه است و علوم انسانی زمانی می‌تواند سوژه حکمرانی در سایر بخش‌ها باشد که ابتدا خود، ابژه حکمرانی و ساماندهی قرار گرفته باشد.

چالش بنیادین: ناکارآمدی در حل مسائل انضمامی جامعه

استاد خسروپناه با اشاره به طیف وسیع علوم انسانی و اجتماعی شامل تاریخ، ادبیات، فلسفه، روانشناسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، حقوق و علوم تربیتی، اصلی‌ترین مسئله این حوزه‌ها را «کارآمدی اندک در حل مسائل انضمامی و عینی جامعه» برشمرد. وی تصریح کرد: «تا زمانی که علوم انسانی و اجتماعی خود دچار چالش‌های ساختاری، نظری و روشی باشد، نمی‌تواند مبنای مطمئنی برای حکمرانی در سایر عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور قرار گیرد.»

وی با استناد به تجربیات شورای عالی انقلاب فرهنگی و همکاری‌های مؤثر دانشگاه آزاد اسلامی خاطرنشان کرد: «اگر بخواهیم تعالی در علوم انسانی ایجاد کنیم، باید تحول در فلسفه علوم انسانی و تحول در نظریه علوم انسانی ایجاد شود.» وی دانشگاه آزاد اسلامی را به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه کشور، بازوی مهم شورا در پیشبرد این تحول خواند و از اساتید خواست با تمرکز بر چالش‌های واقعی جامعه، زمینه‌ساز تولید علم کاربردی و حکمی باشند.

نقد شکاف میان دروس دانشگاهی و مسائل عینی

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به شکاف عمیق میان محتوای درسی دانشگاه‌ها و مسائل عینی جامعه تأکید کرد: «دانشگاه ما به نام روانشناسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد و تاریخ درس می‌دهد، اما با مسائل انضمامی جامعه فاصله زیادی دارد.» وی افزود: «ما در حوزه توزیع، مشاوره، روانشناسی اجتماعی و مدیریت بحران با چالش‌های جدی مواجهیم؛ اما خروجی پژوهش‌های دانشگاهی ما چرا نمی‌تواند گره‌ای از این مشکلات باز کند؟»

دشمن‌شناسی و ضرورت «آمریکاشناسی» در دانشگاه‌ها

وی با اشاره به مسئله راهبردی دشمنی آمریکا با ایران، پرسید: «آیا در دانشگاه‌های ما درس دو واحدی با عنوان آمریکاشناسی تدریس می‌شود؟ آیا مراکز پژوهشی تخصصی برای مطالعه عمیق آمریکا، اسرائیل، یا حتی ایران‌شناسی و شیعه‌شناسی از نگاه دشمنان داریم؟»

استاد خسروپناه با استناد به سخنانی از جیمی کارتر، رئیس‌جمهور اسبق آمریکا، خاطرنشان کرد: «کارتر در آن سخنرانی اعتراف می‌کند که آمریکا در ۲۴۲ سال عمر دولت خود، ۲۲۶ سال را در حال جنگ بوده و تنها ۱۶ سال صلح داشته است. او نمی‌گوید چرا جنگیدیم، بلکه می‌گوید ما روزبه‌روز عقب می‌افتیم؛ چین رشد می‌کند و به ابرقدرت تبدیل می‌شود، اما ما سرمایه کشورمان را خرج جنگ می‌کنیم، نه آبادانی.» وی با ذکر مثالی از سخنان دیگر کارتر درباره ۱۸ هزار مایل خط قطار پرسرعت چین، تأکید کرد که جوانان ما باید از این مسائل و تحلیل ساختار قدرت آمریکا، لابی‌ها، کنگره و استراتژی‌های دشمن در دروس علوم انسانی آگاه شوند.

نقد ساختار کند و بوروکراتیک توسعه رشته‌ها

استاد خسروپناه با مقایسه نظام آموزشی ایران با دانشگاه‌هایی مانند هاروارد گفت: «در هاروارد، هیئت امنا نیاز‌های روز را رصد می‌کند و هر دو سال یک‌بار رشته‌های جدید تعریف می‌شود. اما در ایران، اگر استادی پیشنهادی برای رشته جدید داشته باشد، باید از فیلتر شورای گسترش و شورای برنامه‌ریزی بگذرد و گاهی سه سال طول می‌کشد تا پاسخ تأیید نشد را دریافت کند» وی با ذکر مثالی پرسید که آیا رشته‌ای تخصصی برای مطالعه علمی مفهوم «سبک زندگی» داریم؟ وی تأکید کرد که ساختار دانشگاهی ما باید انعطاف لازم برای پاسخگویی به نیاز‌های متغیر جامعه را داشته باشد.

تحلیل پدیده مقاومت و بازتولید قدرت

استاد خسروپناه به پدیده جریان مقاومت اشاره کرد و گفت: «اسرائیل هر زمان اراده می‌کرد، اقدامی انجام می‌داد؛ اما امروز با ایستادگی محور مقاومت، معادلات تغییر کرده است. سؤال اینجاست: آیا علوم انسانی ما توانسته این پدیده نوظهور را تحلیل کند؟» وی به کالبدشکافی جریان‌های مقاومت سنی در مصر مانند الجهاد یا اخوان‌المسلمین پرداخت و گفت آنها به دلیل افراط‌گری نتوانستند حتی یک سال دوام بیاورند، اما مدل مقاومت در لبنان و ایران متفاوت بود.

وی افزود: «اسرائیل تمام رهبران رده‌یک حزب‌الله را شهید و هزاران نفر را مجروح کرد، اما حزب‌الله زمین‌گیر نشد. در کشور خودمان نیز وقتی شهید تهرانی‌مقدم را زدند، حاجی‌زاده‌ها آمدند. این یک پدیده است که نیاز به تحقیق جامعه‌شناسی و روان‌شناسی دارد. چرا علوم انسانی ما به این حس شهادت‌طلبی و بازتولید قدرت در جریان مقاومت نمی‌پردازد؟»

استقبال رهبری از نقد علمی سیاست‌های جمعیتی

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مسئله جمعیت گفت: «برخی اساتید می‌گویند نباید جمعیت رشد کند، چون امکانات نداریم؛ آنها یک بحران را می‌بینند، اما بحران بزرگتر پیری جمعیت را نادیده می‌گیرند. ما در دانشگاه‌های تهران، کرمان و سیستان کرسی‌های نقد سیاست‌های جمعیتی گذاشتیم. جالب است بدانید بسیاری از اساتید، منتقد سیاست‌های رهبری در بحث جمعیت بودند. ما نقد‌ها را جمع‌آوری کرده و خدمت امام شهید ارائه دادیم. ایشان با خوشحالی استقبال کردند و گفتند مقصود من هم همین است که حتی نظر مرا هم نقد علمی کنند. وقتی اخلاق و منطق رعایت شود، نقد علمی هیچ اشکالی ندارد.»

واکاوی حوادث اخیر و اقتدار ملی

وی با اشاره به حوادث دی‌ماه و اغتشاشات اخیر پرسید: «چرا این ۸۴ شبی که بر کشور گذشت، مطالعه تاریخی و روان‌شناختی نمی‌شود؟». استاد خسروپناه با مقایسه اقتدار فعلی ایران با دوران گذشته گفت: «روزی ناو انگلیسی با یک مانور ساده، هرات را از ایران جدا می‌کرد و پادشاهان قاجار تا پهلوی تسلیم می‌شدند، اما امروز قدرت ما معادلات منطقه را تغییر داده است. این عقبه تاریخی و تحول هویت ملی نیازمند تبیین در کرسی‌های نظریه‌پردازی است، نه رفتار‌های سیاسی سخیف در محیط دانشگاه.»

تبدیل شورا به قرارگاه با مطالعه اسناد پنتاگون

استاد خسروپناه با اشاره به مطالبه رهبری مبنی بر قرارگاهی شدن شورا اظهار داشت: «وقتی وارد شورا شدم، کسی تعریف دقیقی از قرارگاه نداشت. تیمی تشکیل دادیم و بیش از هزار صفحه از اسناد و آثار پنتاگون و تجربیات نظامی جهان را مطالعه کردیم. همچنین در جلسات مفصل با فرماندهانی نظیر امیر موسوی و سردار رشید، تفاوت میان قرارگاه و ستاد را واکاوی کردیم که ماحصل آن در کتاب قرارگاه علم و فرهنگ منتشر شد.» وی تأکید کرد قرارگاه یعنی باور به اینکه اداره کشور باید با «علم» باشد و از تعدد ۱۰۴ شورای عالی در کشور انتقاد کرد.

هنر، معماری و نقد وضعیت آموزش موسیقی

وی با هشدار درباره مبانی فلسفی برخی سبک‌های معماری که بر پایه نسبی‌گرایی و شکاکیت است، بر تأثیر فضا بر روان انسان تأکید کرد. استاد خسروپناه همچنین از «آشفته‌بازار» آموزش موسیقی و نبود دکترای موسیقی یا صنایع دستی گلایه کرد و گفت سرفصل‌ها ناقص است و اصطلاح «موسیقی جهان» در ارشد بی‌معناست. وی تأکید کرد که ریشه موسیقی فاخر ایران بر مدار «حکمت» استوار است.

تعریف حکمت و نقد مدرنیته

وی حکمت را ترکیب سه عنصر «عقلانیت، فضیلت و خدمت» دانست و افزود: «اگر عقلانیت با فضیلت اخلاقی جمع شود، خروجی آن حتماً خدمت به خلق خواهد بود.» وی حکمت را میراثی دانست که ایرانیان پیش از اسلام در قالب حکمت خسروانی داشتند. وی با انتقاد از مدرنیته گفت: «علت بحران‌ها این است که عقلانیت ابزاری جایگزین عقل استدلال‌گر شده است. در پراگماتیسم آمریکا، اصالت با سود است و کسی که مبنایش سود باشد، به راحتی جنایت می‌کند و دروغ می‌گوید.»

دیپلماسی علمی و ورزشی بر مدار عزت

استاد خسروپناه بر ضرورت تعامل با جهان تأکید کرد و گفت: «غرب امروز تشنه حکمت ماست. من به شدت معتقد به دیپلماسی علمی هستم و با حصارکشی دور دانشگاه‌ها مخالفم.» وی همچنین بر اهمیت دیپلماسی ورزشی و حضور تیم ملی در جام جهانی تأکید کرد و گفت این حرکت باید بر مدار «عزت، حکمت و مصلحت» باشد.

راهکار‌های تحول: دانشکده‌های موضوعی و نقد صنعت خودرو

وی راهکار‌های خود را در دو محور درگیر شدن اساتید با مسائل واقعی و تأسیس «دانشکده‌های موضوعی» ارائه داد. استاد خسروپناه با نقد صنعت خودرو گفت: «خودروی ایرانی به عامل مرگ‌ومیر تبدیل شده است. عامل اصلی، سوداگری در لایه‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری است. تفاوت مدیر حکیم با غیرحکیم این است که غیرحکیم به دنبال معلول (گران‌فروشی) می‌رود و مغازه را پلمب می‌کند، اما حکیم به دنبال علت (گران‌سازی) می‌رود.»

هوش مصنوعی و ضرورت نگاه فلسفی

وی با بررسی تاریخ علوم اجتماعی در غرب خاطرنشان کرد که نظریه‌پردازانی، چون فوکو، هابرماس و وبر همگی فیلسوف بودند و از غفلت از «فلسفه علوم انسانی» در دانشگاه‌ها انتقاد کرد. وی همچنین با اشاره به حرکت دنیا به سمت «هوش مصنوعی کوانتومی» گفت: «استفاده ما از هوش مصنوعی نباید محدود به ترجمه باشد، بلکه باید در خدمت نظریه‌پردازی قرار گیرد. اساتید و دانشجویان باید آموزش ببینند که چگونه از الگوریتم‌های پیچیده برای حل مسائل اجتماعی استفاده کنند.»

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان تأکید کرد که تحول علوم انسانی در گرو پیوند با دانش‌های نوین و نگاه فلسفی عمیق است و آرزوی ارتقای جایگاه این علوم در حکمرانی کشور را ابراز کرد.

انتهای خبر/251004/