پیشنهاد جهاد دانشگاهی برای تشکیل «شبکه ملی همکاری» در مدیریت بحران/ اعلام اولویت‌های فناورانه راهبردی در شرایط تحریم

به گزارش خبرنگار آگاه، جهاد دانشگاهی از ابتدای شکل‌گیری، پیش از آنکه مفهوم «اقتصاد دانش‌بنیان» وارد ادبیات رسمی کشور شود، مأموریت خود را بر تبدیل دانش به فناوری، فناوری به محصول و محصول به حل مسائل کشور بنا نهاده بود. به همین دلیل، امروز اقتصاد دانش‌بنیان برای جهاد دانشگاهی یک شعار یا رویکرد مقطعی نیست، بلکه بخشی از هویت این نهاد به شمار می‌رود.

عباس ناصری، معاون هماهنگی و امور مجلس جهاد دانشگاهی، در گفت‌وگوی تفصیلی با خبرگزاری آگاه به تشریح دستاوردها، چالش‌ها و برنامه‌های این نهاد در حوزه‌های مختلف پرداخت و با اشاره به اینکه بیش از ۷۰ درصد منابع جهاد دانشگاهی از محل فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فرهنگی و کمتر از ۳۰ درصد از اعتبارات دولتی تأمین می‌شود، بر لزوم حمایت بیشتر مجلس از این نهاد تأکید کرد که مشروح آن را در ادامه خواهید خواند.

با توجه به تاکیدات فراوان بر اقتصاد دانش‌بنیان و نقش جهاددانشگاهی در این حوزه، مهم‌ترین دستاورد عملیاتی و ملموس جهاددانشگاهی در تبدیل دانش به ثروت در سال گذشته چه بوده است؟ و چه موانع ساختاری یا بین‌دستگاهی همچنان بر سر راه تحقق کامل این پیوند وجود دارد که نیازمند ورود مجلس است؟

جهاد دانشگاهی از ابتدای شکل‌گیری، پیش از آنکه مفهوم «اقتصاد دانش‌بنیان» وارد ادبیات رسمی کشور شود، مأموریت خود را بر تبدیل دانش به فناوری، فناوری به محصول و محصول به حل مسائل کشور بنا نهاده بود. به همین دلیل، امروز اقتصاد دانش‌بنیان برای جهاد دانشگاهی یک شعار یا رویکرد مقطعی نیست، بلکه بخشی از هویت این نهاد به شمار می‌رود. طی سال گذشته نیز تلاش کردیم این مأموریت را با انسجام بیشتری دنبال کنیم و ظرفیت‌های پژوهشی، فناورانه و آموزشی جهاد دانشگاهی را در مسیر خلق ارزش افزوده و توسعه اقتصاد مبتنی بر دانش به کار بگیریم.

اگر بخواهیم از دستاورد‌های ملموس سخن بگوییم، باید به توسعه فناوری‌های راهبردی در حوزه سلامت، گسترش فعالیت شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان مستقر در پارک‌های وابسته به جهاد دانشگاهی، توسعه خدمات فناورانه، تجاری‌سازی دستاورد‌های پژوهشی، انعقاد قرارداد‌های مسئله‌محور با دستگاه‌های اجرایی و حرکت به سمت اجرای پروژه‌های ملی اشاره کنیم. مهم‌تر از همه، تلاش شده است نگاه «پروژه‌محور» به «حل مسئله» تبدیل شود؛ یعنی پژوهش تنها به تولید مقاله یا فناوری محدود نشود، بلکه بتواند به بهبود زندگی مردم، افزایش بهره‌وری، کاهش وابستگی و ایجاد ارزش اقتصادی منجر شود.

شکاف میان تولید دانش و تصمیم‌گیری؛ مانع بزرگ تجاری‌سازی فناوری در کشور

البته هنوز با نقطه مطلوب فاصله داریم. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، شکاف میان نظام تولید دانش و نظام تصمیم‌گیری و اجراست. بسیاری از دستگاه‌های اجرایی هنوز به ظرفیت نهاد‌های دانش‌بنیان آن‌گونه که باید اعتماد نکرده‌اند و در واگذاری پروژه‌های ملی، همچنان روش‌های سنتی بر تصمیم‌گیری‌ها حاکم است. از سوی دیگر، تعدد مقررات، طولانی بودن فرآیند‌های اداری، محدودیت‌های مالی، نبود سازوکار‌های پایدار برای خرید محصولات فناورانه داخلی و گاهی موازی‌کاری میان دستگاه‌ها، سرعت تجاری‌سازی فناوری را کاهش می‌دهد.

در این میان، مجلس شورای اسلامی می‌تواند نقش بسیار مؤثری ایفا کند. حمایت از قوانین تسهیل‌گر، ایجاد مشوق‌های مؤثر برای خرید فناوری‌های داخلی، اصلاح برخی مقررات دست‌وپاگیر، تقویت منابع مالی حوزه پژوهش و فناوری و نظارت بر اجرای صحیح قوانین موجود، می‌تواند مسیر تبدیل دانش به ثروت را هموارتر کند. اعتقاد داریم هر میزان که اعتماد حاکمیت به نهاد‌های تخصصی همچون جهاد دانشگاهی افزایش یابد، اقتصاد دانش‌بنیان نیز با سرعت بیشتری به یکی از موتور‌های اصلی رشد اقتصادی کشور تبدیل خواهد شد.

 در شرایط کنونی که کشور با تحریم‌های ظالمانه مواجه است، جهاددانشگاهی چه اولویت‌های فناورانه راهبردی را در دستور کار خود قرار داده است و چه برنامه‌هایی برای مقابله با وابستگی در حوزه‌های حساس (مانند پزشکی، کشاورزی، یا انرژی) از طریق توسعه فناوری‌های بومی دارد؟ نقش حمایتی مجلس در تخصیص بودجه و تسهیل مقررات برای پیشبرد این فناوری‌ها چگونه ارزیابی می‌کنید؟

تحریم‌ها بدون تردید محدودیت‌هایی را برای کشور ایجاد کرده‌اند، اما در عین حال نشان داده‌اند که اتکا به توان داخلی، یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی راهبردی است. تجربه چهار دهه گذشته نیز ثابت کرده است هر زمان به دانشمندان و نهاد‌های علمی داخلی اعتماد شده، کشور توانسته است از دشوارترین موانع عبور کند و به دستاورد‌هایی برسد که روزی تصور آن دشوار بود.

جهاد دانشگاهی نیز بر همین اساس، توسعه فناوری‌های راهبردی را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده است. حوزه سلامت و تجهیزات پزشکی، فناوری‌های نوین درمانی، کشاورزی دانش‌بنیان، امنیت غذایی، انرژی، محیط زیست، هوش مصنوعی، فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی، زیست‌فناوری، مواد پیشرفته و توسعه فناوری‌های مورد نیاز صنایع از جمله محور‌هایی است که امروز با جدیت در مجموعه جهاد دانشگاهی دنبال می‌شود. رویکرد ما این است که صرفاً مصرف‌کننده فناوری نباشیم، بلکه به تولیدکننده دانش فنی و فناوری‌های بومی تبدیل شویم؛ فناوری‌هایی که علاوه بر تأمین نیاز داخلی، ظرفیت حضور در بازار‌های منطقه‌ای و بین‌المللی را نیز داشته باشند.

البته تحقق این هدف نیازمند حمایت مستمر است. توسعه فناوری فرآیندی زمان‌بر و سرمایه‌بر است و بدون پشتوانه پایدار، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت وجود ندارد. خوشبختانه در سال‌های اخیر مجلس شورای اسلامی نگاه مثبتی نسبت به توسعه فناوری‌های بومی داشته و این حمایت در بررسی لوایح بودجه و قوانین مرتبط نیز مشهود بوده است. انتظار ما این است که این حمایت‌ها با تقویت اعتبارات پژوهش و فناوری، تسهیل مقررات، حمایت از تولیدات فناورانه داخلی و کاهش موانع اداری استمرار یابد تا نهاد‌هایی مانند جهاد دانشگاهی بتوانند با سرعت بیشتری نیاز‌های راهبردی کشور را پاسخ دهند.

 با توجه به جایگاه ویژه جهاددانشگاهی به عنوان نهادی انقلابی و برخاسته از دانشگاه، نسبت تعامل و همکاری بین این نهاد و مجلس شورای اسلامی چگونه است؟ آیا مدل بودجه‌ریزی و تامین منابع مالی جهاددانشگاهی (به خصوص در بخش‌های اقتصادی و شرکت‌های تابعه) نیازمند بازنگری برای افزایش استقلال و در عین حال شفافیت بیشتر است تا پاسخگوی انتظارات مجلس و مردم باشد؟

جهاد دانشگاهی از معدود نهاد‌هایی است که هم ریشه در دانشگاه دارد و هم مأموریت اجرایی و مسئله‌محور بر عهده گرفته است. همین ویژگی موجب شده است تعامل این نهاد با مجلس شورای اسلامی صرفاً در چارچوب مباحث بودجه‌ای نباشد، بلکه بر پایه همکاری‌های کارشناسی، علمی و راهبردی شکل بگیرد. طی سال‌های اخیر، ارتباط با نمایندگان مجلس، کمیسیون‌های تخصصی و مرکز پژوهش‌های مجلس گسترش یافته و تلاش کرده‌ایم ظرفیت‌های علمی جهاد دانشگاهی را در فرآیند تصمیم‌سازی و قانون‌گذاری نیز در اختیار مجلس قرار دهیم.

در حوزه منابع مالی نیز معتقدیم جهاد دانشگاهی باید هرچه بیشتر به سمت درآمد‌های پایدار ناشی از فعالیت‌های فناورانه، قرارداد‌های پژوهشی، تجاری‌سازی فناوری و توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان حرکت کند. این رویکرد علاوه بر افزایش استقلال مالی، موجب ارتقای بهره‌وری و پاسخگویی بیشتر خواهد شد. البته باید توجه داشت که مأموریت‌های حاکمیتی و ملی جهاد دانشگاهی، به‌ویژه در حوزه‌هایی که بازده اقتصادی کوتاه‌مدت ندارند، همچنان نیازمند حمایت دولت و مجلس است. جهاد دانشگاهی نهادی عمومی و غیردولتی است که بیش از ۷۰ درصد منابع خود را از محل فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فرهنگی تامین می‌کند و کمتر از ۳۰ درصد بودجه این نهاد از محل اعتبارات دولتی تامین می‌شود. به همین دلیل انتظار می‌رود در حوزه اعتبارات، هر چه بیشتر از این نهاد حمایت شود.

از سوی دیگر، شفافیت مالی، پاسخگویی و استقرار نظام‌های ارزیابی عملکرد، لازمه استمرار این حمایت‌هاست. خوشبختانه در سال‌های اخیر جهاد دانشگاهی گام‌های مهمی در حوزه نظام‌های مدیریتی، ارزیابی عملکرد و نظارت بر برنامه‌های شاخص واحد‌های سازمانی برداشته است و این مسیر با جدیت ادامه خواهد یافت. اعتقاد داریم استقلال، شفافیت و پاسخگویی، سه ضلع مکمل یکدیگر هستند و می‌توانند اعتماد عمومی و اعتماد نهاد‌های سیاست‌گذار را بیش از پیش تقویت کنند.

جمعیت جوان و تحصیل‌کرده کشور، هم فرصت است و هم چالش. جهاددانشگاهی چه نقش و برنامه مشخصی برای تربیت نیروی انسانی ماهر و کارآفرین، ایجاد اشتغال پایدار و جلوگیری از مهاجرت نخبگان دارد؟ و چگونه این نهاد می‌تواند در حل بحران‌های اشتغال‌زایی در سطح ملی، به ویژه در مناطق کمتر توسعه‌یافته، موثرتر عمل کند؟

بزرگ‌ترین سرمایه هر کشوری، منابع انسانی آن است و اگر نتوانیم از ظرفیت جوانان تحصیل‌کرده به‌درستی استفاده کنیم، با چالش‌های جدی در مسیر توسعه مواجه خواهیم شد. جهاد دانشگاهی از ابتدا یکی از مأموریت‌های اصلی خود را توانمندسازی سرمایه انسانی قرار داده و امروز نیز این مأموریت را با رویکردی نوین دنبال می‌کند.

در حوزه آموزش، توسعه مهارت‌های تخصصی، آموزش‌های کاربردی، کارآفرینی، اتصال دانشگاه به بازار کار و تربیت نیرو‌های متناسب با نیاز صنایع از برنامه‌های جدی جهاد دانشگاهی است. در کنار آن، تلاش می‌کنیم دانشجویان مستعد از همان دوران تحصیل با محیط‌های پژوهشی، فناورانه و نوآورانه و فرهنگی جهاد دانشگاهی آشنا شوند و مسیر رشد علمی و حرفه‌ای خود را در داخل کشور دنبال کنند.

از نگاه ما، جلوگیری از مهاجرت نخبگان تنها با توصیه و شعار امکان‌پذیر نیست. زمانی یک نخبه در کشور می‌ماند که احساس کند می‌تواند ایده خود را به محصول تبدیل کند، فرصت فعالیت علمی و حرفه‌ای داشته باشد، مورد اعتماد قرار گیرد و آینده روشنی پیش روی خود ببیند. جهاد دانشگاهی تلاش می‌کند چنین بستری را از طریق مراکز رشد، شرکت‌های دانش‌بنیان، پروژه‌های فناورانه، آموزش‌های مهارتی و شبکه گسترده مراکز تخصصی خود فراهم کند.

در مناطق کمتر برخوردار نیز توسعه آموزش‌های مهارتی، ایجاد فرصت‌های کارآفرینی مبتنی بر ظرفیت‌های بومی، انتقال فناوری و اجرای پروژه‌های توسعه‌ای می‌تواند به ایجاد اشتغال پایدار کمک کند. معتقدیم اگر ظرفیت‌های استانی جهاد دانشگاهی بیش از گذشته مورد حمایت قرار گیرد، این نهاد می‌تواند نقش مؤثرتری در کاهش شکاف‌های توسعه‌ای و ایجاد فرصت‌های شغلی برای جوانان ایفا کند.

به تازگی نیز سامانه شهر دانشجو از سوی معاونت فرهنگی جهاد دانشگاهی راه اندازی شده است و دانشجویان مستعد در دانشگاه‌ها می‌توانند با عضویت در این سامانه، به شبکه ملی جهاد دانشگاهی متصل شوند و از مزایای این شبکه بهره‌مند شوند.

 در مواقع بحران (مانند سیل، زلزله، یا چالش‌های سلامت عمومی)، جهاددانشگاهی چگونه توانسته و می‌تواند در خط مقدم میدان، با استفاده از ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و اجرایی خود، به یاری دولت و مردم بشتابد؟ و چه راهکارهایی برای تقویت و انسجام بیشتر این آمادگی عملیاتی در سطح کشور پیشنهاد می‌کنید که نیازمند حمایت فراقوه‌ای باشد؟

یکی از ویژگی‌های ممتاز جهاد دانشگاهی، برخورداری همزمان از ظرفیت علمی، پژوهشی، فناورانه، فرهنگی و اجرایی است. همین ویژگی باعث شده است که این نهاد در بسیاری از بحران‌های ملی، صرفاً نقش مشاور نداشته باشد، بلکه به‌عنوان یک مجموعه عملیاتی نیز در کنار دولت و مردم حضور پیدا کند.

تجربه همه‌گیری کرونا نمونه روشنی از این ظرفیت بود. جهاد دانشگاهی در حوزه‌های تشخیص، پژوهش، آموزش، اطلاع‌رسانی، تولید فناوری و ارائه خدمات تخصصی نقش‌آفرینی کرد و نشان داد که می‌تواند در شرایط بحرانی، با سرعت و انعطاف لازم وارد میدان شود. در سایر بحران‌ها نیز ظرفیت‌های تخصصی این نهاد در حوزه‌های کشاورزی، منابع طبیعی، سلامت، محیط زیست، علوم انسانی و فناوری می‌تواند در خدمت مدیریت بحران قرار گیرد.

با این حال، معتقدیم برای افزایش آمادگی ملی، باید از ظرفیت نهاد‌های علمی در مرحله پیشگیری، آمادگی و بازسازی نیز استفاده شود، نه اینکه نقش آنها صرفاً به زمان وقوع بحران محدود بماند. ایجاد شبکه ملی همکاری میان دانشگاه‌ها، جهاد دانشگاهی، دستگاه‌های اجرایی و نهاد‌های امدادی، تعریف مأموریت‌های مشخص برای هر مجموعه، حمایت از پروژه‌های فناورانه مرتبط با مدیریت بحران و پیش‌بینی منابع مالی پایدار برای توسعه این ظرفیت‌ها، می‌تواند تاب‌آوری کشور را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.

جهاد دانشگاهی آمادگی دارد همان‌گونه که در سال‌های گذشته در کنار مردم و نظام بوده است، در آینده نیز با تکیه بر دانش، تجربه، روحیه جهادی و سرمایه انسانی متخصص خود، نقش مؤثرتری در مدیریت بحران‌ها، حل مسائل ملی و پیشبرد اهداف توسعه کشور ایفا کند. باور داریم سرمایه اصلی این نهاد، اعتماد مردم و اعتماد نظام است و این اعتماد، مسئولیت ما را برای خدمت‌رسانی هرچه مؤثرتر دوچندان می‌کند.

انتهای خبر/266926/