آژانس بین‌المللی هوش مصنوعی، ایده‌ای تکراری برای انحصار فناوری در غرب

به گزارش خبرگزاری آگاه، مسئله اصلی، مخالفت با همکاری بین‌المللی یا نادیده گرفتن خطر‌های هوش مصنوعی نیست؛ مسئله زمانی آغاز می‌شود که قدرت‌های برخوردار از فناوری پیشرفته، قواعدی را برای دیگران تدوین کنند که خودشان در شکل‌دهی به آن دست بالاتر دارند. تجربه شورای امنیت سازمان ملل متحد و نظام بین‌المللی عدم اشاعه هسته‌ای نشان می‌دهد که ساختار‌های جهانی، حتی با اهداف اعلام‌شده‌ای مانند صلح و امنیت، می‌توانند با امتیاز‌های نابرابر همراه شوند. اکنون که شرکت‌های آمریکایی و چند قدرت صنعتی دیگر بخش مهمی از مدل‌های پیشرفته، تراشه‌ها، زیرساخت ابری و خدمات هوش مصنوعی را در اختیار دارند، نگرانی درباره تبدیل این برتری اقتصادی به قدرت قانون‌گذاری جهانی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

حق وتو نشان داد قواعد جهانی همیشه برابر نوشته نمی‌شوند

منشور سازمان ملل متحد در ماده ۲۷ برای پنج عضو دائم شورای امنیت، یعنی آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا، امتیاز ویژه‌ای در تصمیم‌گیری‌های ماهوی در نظر گرفته است. طبق توضیح رسمی سازمان ملل، رأی منفی هر عضو دائم می‌تواند مانع تصویب قطعنامه شود؛ حتی اگر دیگر اعضا از آن حمایت کنند. این سازوکار بازتاب توازن قدرت پس از جنگ جهانی دوم است و بار‌ها به بن‌بست در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی انجامیده است.

این نمونه نشان می‌دهد که عنوان «نهاد بین‌المللی» به‌خودی‌خود تضمین‌کننده عدالت در توزیع قدرت نیست. شورای امنیت با هدف حفظ صلح و امنیت بین‌المللی ایجاد شد، اما ساختار حق وتو به پنج کشور اجازه می‌دهد در تصمیم‌های مهم موقعیتی متفاوت از سایر اعضای سازمان ملل داشته باشند. 

پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای در حوزه هسته‌ای نیز، نظام پادمان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و محدودیت‌های مرتبط با اشاعه، مجموعه‌ای پیچیده از تعهدات حقوقی و نظارتی را شکل داده‌اند. با این حال، برخورداری پنج قدرت هسته‌ای شناخته‌شده در چارچوب پیمان از جایگاهی متفاوت با کشور‌های غیرهسته‌ای، همواره یکی از محور‌های بحث درباره تبعیض ساختاری در نظام عدم اشاعه بوده است. باید توجه داشت که پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای را نیز به رسمیت می‌شناسد و موضوع غنی‌سازی را نمی‌توان به‌طور کلی معادل ممنوعیت مطلق برای همه کشور‌ها دانست. 

تجربه این دو ساختار، پرسشی جدی درباره آینده حکمرانی هوش مصنوعی ایجاد می‌کند: اگر تدوین استانداردها، ارزیابی مدل‌ها، صدور مجوز و تعیین حدود دسترسی در اختیار مجموعه محدودی از قدرت‌ها قرار بگیرد، کشور‌های فاقد زیرساخت پیشرفته چه سهمی در تصمیم‌گیری خواهند داشت؟

مدیران هوش مصنوعی از نظارت جهانی سخن می‌گویند

اظهارات مدیران برجسته صنعت هوش مصنوعی نشان می‌دهد که ایده نظارت و تنظیم‌گری فرامرزی، موضوعی واقعی در محافل فناوری است. سم آلتمن، مدیرعامل شرکت اوپن.ای.آی، در جلسه استماع کمیته فرعی حریم خصوصی و فناوری سنای آمریکا در ۱۶ مه ۲۰۲۳ گفت مداخله تنظیم‌گرانه دولت‌ها برای کاهش خطر‌های مدل‌های قدرتمندتر هوش مصنوعی اهمیت حیاتی دارد. او همچنین خواستار همکاری دولت و صنعت برای مدیریت خطر‌ها شد.

آلتمن در شهادت مکتوب دیگری که ۲۲ ژوئن ۲۰۲۳ منتشر شد، از بررسی سازوکار‌های نظارت بین‌دولتی و استانداردگذاری در سطح جهانی سخن گفت. متن او پیشنهاد می‌کند که برای برخی سامانه‌های هوش مصنوعی، فرایند‌هایی مانند مجوزدهی، ثبت، ارزیابی ایمنی و اعتبارسنجی بیرونی بررسی شوند. 

شرکت اوپن.ای.آی در یادداشتی در ۲۲ مه ۲۰۲۳ نیز درباره حکمرانی ابرهوش مصنوعی، یعنی سامانه‌هایی که ممکن است از توانایی متخصصان انسانی در حوزه‌های متعدد فراتر بروند، بر ضرورت هماهنگی و نظارت عمومی تأکید کرد. نویسندگان این یادداشت، از جمله آلتمن و گرگ براکمن، ایده مشارکت مردم جهان در تعیین حدود و قواعد استفاده از چنین سامانه‌هایی را مطرح کردند. 

این مواضع به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که مدیران شرکت‌های آمریکایی خواهان انحصار جهانی هستند. با این حال، وقتی شرکت‌هایی که خود سازندگان فناوری‌اند، در تدوین استاندارد‌ها و طراحی سازوکار‌های نظارتی نیز نقش دارند، مسئله تعارض منافع مطرح می‌شود. هر نظام جهانی باید روشن کند که چه نهادی خطر را ارزیابی می‌کند، چه کسی مجوز می‌دهد، شرکت‌ها چگونه پاسخ‌گو می‌شوند و کشور‌های فاقد فناوری پیشرفته چگونه می‌توانند در تعیین قواعد مشارکت کنند.

دولت‌های غربی بر حکمرانی هوش مصنوعی تأکید می‌کنند

دولت آمریکا در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن، فرمان اجرایی هوش مصنوعی ایمن، مطمئن و قابل اعتماد را در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۳ صادر کرد. این فرمان، مدیریت خطر‌های هوش مصنوعی را از اولویت‌های دولت فدرال دانست و به موضوعاتی مانند امنیت ملی، تبعیض، اطلاعات گمراه‌کننده و رقابت اقتصادی پرداخت. متن فرمان، همکاری دولت، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و جامعه مدنی را نیز ضروری معرفی می‌کند. 

فرانسه نیز در نشست اقدام هوش مصنوعی پاریس، در روز‌های ۱۰ و ۱۱ فوریه ۲۰۲۵، به همراه هند بر ضرورت شکل‌گیری حکمرانی جهانی هوش مصنوعی تأکید کرد. بیانیه مشترک ریاست این نشست، هوش مصنوعی را فناوری‌ای با پیامد‌های گسترده اقتصادی، سیاسی و اجتماعی توصیف کرد و خواستار چارچوبی جهانی، فراگیر و متکی بر مشارکت بازیگران مختلف شد.

پیمان جهانی دیجیتال در سطح سازمان ملل در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۴ به تصویب سران کشور‌ها رسید، ایجاد یک هیئت علمی بین‌المللی درباره هوش مصنوعی و گفت‌وگوی جهانی سیاست‌گذاری این حوزه را پیشنهاد کرد. این سند بر همکاری جهانی و کاهش شکاف دیجیتال تأکید دارد. بنابراین، حرکت به سمت حکمرانی بین‌المللی هوش مصنوعی صرفاً یک گمانه نیست؛ این فرایند در قالب ابتکار‌های رسمی جریان دارد. آنچه هنوز باید با شواهد مشخص شود، این است که آیا این فرایند به نهادی متمرکز با اختیار محدودکننده دسترسی کشور‌ها تبدیل خواهد شد یا به سازوکاری فراگیر و پاسخ‌گو خواهد انجامید.

تجربه نفت نشان داد وابستگی چگونه شکل می‌گیرد

تاریخ نفت ایران نمونه‌ای مستند از پیامد‌های قرارداد‌های نابرابر و واگذاری طولانی‌مدت امتیاز بهره‌برداری به طرف خارجی است. دانشنامه ایرانیکا در بررسی توافق‌های نفتی ایران توضیح می‌دهد که امتیاز رویتر در سال ۱۸۷۲، حقوق انحصاری گسترده‌ای برای بهره‌برداری از منابع معدنی و اجرای طرح‌های زیربنایی در اختیار یک تبعه بریتانیایی قرار می‌داد؛ امتیازی که پس از مخالفت‌ مراجع، مردم و نخبگان لغو شد. امتیاز دارسی در سال ۱۹۰۱ نیز نقطه عطف دیگری در تاریخ نفت ایران بود. 

این سابقه تاریخی، الگویی برای فهم خطر وابستگی فناورانه فراهم می‌کند. در اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی، کشوری که فقط ماده خام را تأمین می‌کند و دانش استخراج، پالایش، بازاریابی و شبکه توزیع را در اختیار ندارد، ممکن است سهم محدودی از ارزش نهایی به دست آورد. در اقتصاد هوش مصنوعی نیز کشوری که صرفاً مصرف‌کننده خدمات آماده باشد، ممکن است در برابر عرضه‌کننده خارجی به پرداخت هزینه، پذیرش محدودیت‌های فنی و تجاری و وابستگی به زیرساخت‌های بیرونی گرفتار شود.

دریافت خدمات از طریق رابط برنامه‌نویسی کاربردی یا API، به‌خودی‌خود نشانه استعمار فناورانه نیست؛ این ابزار‌ها می‌توانند هزینه توسعه را کاهش دهند و دسترسی به فناوری را گسترش دهند. مسئله زمانی جدی می‌شود که یک کشور برای خدمات حیاتی، پردازش داده، آموزش مدل، تراشه، زیرساخت ابری و به‌روزرسانی سامانه‌ها به چند عرضه‌کننده محدود وابسته بماند و امکان جایگزینی یا توسعه مستقل نداشته باشد. در چنین شرایطی، محدودیت صادرات، قطع خدمات یا تغییر یک‌جانبه شرایط استفاده می‌تواند بر کسب‌وکارها، دانشگاه‌ها، امنیت داده و حتی توان سیاست‌گذاری کشور اثر بگذارد.

چین و بریکس برای حکمرانی فراگیرتر تلاش می‌کنند

چین در اکتبر ۲۰۲۳ «ابتکار حکمرانی جهانی هوش مصنوعی» را منتشر کرد و خواستار همکاری کشور‌ها برای ایجاد سازوکار‌های باز، منصفانه و کارآمد شد. این سند بر تبادل اطلاعات، همکاری فناورانه و توجه هم‌زمان به توسعه و امنیت تأکید دارد. موضع پکن را باید در چارچوب رقابت فناوری با آمریکا نیز بررسی کرد؛ با این حال، انتشار این ابتکار نشان می‌دهد که بحث حکمرانی جهانی به عرصه‌ای برای ارائه الگو‌های رقیب تبدیل شده است. 

کشور‌های عضو بریکس نیز در هفدهمین اجلاس این گروه در ریو دو ژانیرو، در ۶ ژوئیه ۲۰۲۵، بیانیه‌ای درباره حکمرانی جهانی هوش مصنوعی تصویب کردند. این بیانیه بر دسترسی عادلانه، فراگیر و قابل دسترس برای کشور‌ها با سطوح مختلف توسعه اقتصادی تأکید دارد. سند بریکس را می‌توان تلاشی برای افزایش نقش کشور‌های در حال توسعه در تدوین قواعد این فناوری دانست؛ هرچند تحقق این هدف به همکاری عملی، سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت و کاهش شکاف توان محاسباتی وابسته است. 

اهمیت این ابتکار‌ها برای ایران در آن است که کشور‌ها می‌توانند به‌جای پذیرش منفعلانه استاندارد‌های تدوین‌شده در مراکز قدرت فناوری، از مسیر همکاری‌های چندجانبه برای مشارکت در تدوین قواعد، توسعه مدل‌های متناسب با زبان‌های خود و دسترسی به ظرفیت‌های محاسباتی اقدام کنند. البته هیچ ساختاری صرفاً به دلیل شرقی یا غیرغربی بودن، الزاماً عادلانه نیست؛ معیار اصلی باید میزان مشارکت واقعی کشورها، شفافیت قواعد و امکان اعتراض به تصمیم‌ها باشد.

هشدار رهبر شهید انقلاب بر لایه‌های عمیق فناوری تمرکز داشت

رهبر شهید انقلاب اسلامی بیش از دو سال قبل در دیدار اعضای هیئت دولت چهاردهم در ۶ شهریور ۱۴۰۳، در دیدار اعضای هیئت دولت چهاردهم در ۶ شهریور ۱۴۰۳، درباره احتمال ایجاد ساختار بین‌المللی برای محدودسازی دسترسی کشورها به هوش مصنوعی هشدار دادند و گفتند: «اگر شما نتوانید لایه‌های عمیق و متنوّع این فنّاوری هوش مصنوعی را تأمین کنید، فردا اینها یک ایستگاهی مثل آژانس اتمی درست میکنند برای هوش مصنوعی که الان دارند مقدّماتش را فراهم می‌کنند که اگر چنانچه به آن ایستگاه رسیدید، باید اجازه بگیرید که در فلان بخش از هوش مصنوعی استفاده کنید، در فلان بخشِ دیگر حق ندارید استفاده کنید! این‌جوری است؛ زرنگ‌های دنیا، فرصت‌طلب‌ها و قدرت‌طلب‌های دنیا دنبال این چیزها هستند...» ایشان در ادامه بر ضرورت دستیابی ایران به فناوری‌های عمیق و لایه‌های زیرساختی هوش مصنوعی تأکید کردند.

اهمیت این هشدار در توجه به رابطه میان مالکیت فناوری و استقلال تصمیم‌گیری است. اگر ایران در آینده صرفاً به خدمات آماده شرکت‌های خارجی متکی بماند، محدودیت‌های حقوقی و تجاری، تحریم‌ها، تغییر شرایط دسترسی و وابستگی به زیرساخت‌های بیرونی می‌توانند ظرفیت توسعه داخلی را محدود کنند. شکل‌گیری هر نظام بین‌المللی که استاندارد‌ها و مجوز‌ها را بدون مشارکت مؤثر کشور‌های در حال توسعه تعیین کند، این نگرانی را تشدید خواهد کرد؛ به‌ویژه اگر معیار‌های آن شفاف نباشد یا دسترسی به فناوری پیشرفته را به امتیازی سیاسی تبدیل کند.

پاسخ راهبردی ایران نیز باید از سطح مصرف ابزار‌ها فراتر برود. سرمایه‌گذاری در توان محاسباتی، تراشه و زیرساخت داده، آموزش نیروی متخصص، توسعه مدل‌های بومی، حمایت از پژوهش دانشگاهی، ایجاد بازار رقابتی و همکاری با کشور‌های مختلف می‌تواند قدرت چانه‌زنی کشور را افزایش دهد. مشارکت فعال در تدوین استاندارد‌های جهانی و مطالبه تضمین‌هایی برای دسترسی برابر نیز اهمیت دارد.

آینده هوش مصنوعی هنوز به یک الگوی واحد حکمرانی محدود نشده است. خطر اصلی برای ایران، صرف وجود مقررات جهانی نیست؛ خطر زمانی شکل می‌گیرد که مقررات به ابزاری برای تثبیت برتری فناوری چند کشور و محدود کردن مسیر پیشرفت دیگران تبدیل شود. هشدار درباره احتمال ایجاد «آژانس بین‌المللی هوش مصنوعی» را باید دعوتی به آمادگی فناورانه و حضور مؤثر در حکمرانی جهانی دانست؛ مسیری که می‌تواند از تبدیل شدن ایران به مصرف‌کننده دائمی فناوری جلوگیری کند.

انتهای خبر/285728/