امیرالمؤمنین (ع) و تبیین حقیقت جهاد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آگاه، در متون دینی اسلام، «جهاد» همواره یکی از محوری‌ترین مفاهیم برای حفظ و گسترش ارزش‌های الهی بوده است. در این میان، نهج‌البلاغه به عنوان مهم‌ترین منبع پس از قرآن در معارف علوی، نگاهی ژرف، چندلایه و در عین حال عملی به جهاد دارد. حضرت علی (ع) در خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار خود، جهاد را نه فقط یک وظیفه نظامی، که فریضه‌ای همیشگی و ستون دین معرفی می‌کنند.

در این گزارش، به برخی از مهم‌ترین مصادیق و تعابیر جهاد در نهج‌البلاغه اشاره می‌شود.

۱. جهاد؛ فریضه‌ای برتر از همه اعمال

امام علی (ع) در خطبه معروف خود (خطبه ۲۷) به صراحت می‌فرمایند:

«إِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیَائِهِ»

یعنی: «همانا جهاد دری از در‌های بهشت است که خداوند آن را به روی دوستان ویژه‌اش گشوده است.»

در جای دیگر (خطبه ۱۲۳)، جهاد را «ذِرْوَةُ سَنَامِ الْإِسْلَامِ» (بلندترین قله اسلام) می‌نامند و می‌فرمایند: «مَنْ تَرَکَهُ أَخْزَاهُ اللَّهُ»؛ هر کس آن را ترک کند، خداوند خوارش می‌کند. این تعابیر نشان می‌دهد که جهاد در اندیشه علوی، نقشی فراتر از یک اقدام دفاعی موقتی دارد.

۲. جهاد اکبر؛ میدان مبارزه با نفس

یکی از زیباترین و عمیق‌ترین روایات منسوب به نهج‌البلاغه (که در حکمت‌ها آمده) این است:

«أَفْضَلُ الْجِهَادِ جِهَادُ الْمَرْءِ نَفْسَهُ الَّتِی بَیْنَ جَنْبَیْهِ»

(برترین جهاد، جهاد انسان با نفس خودش است که میان دو پهلویش جای دارد.)

این کلمه قصار (حکمت ۱۴۹) مفهوم «جهاد اکبر» را تبیین می‌کند. امام علی (ع) به مسلمانان می‌آموزند که پیش از رویارویی با دشمن بیرونی، باید با هوای نفس، وسوسه‌های شیطانی و رذایل اخلاقی مبارزه کرد. این نوع جهاد، مقدمه و شرط پیروزی در جهاد اصغر است.

۳. جهاد اصغر؛ دفاع در برابر دشمنان دین

در نهج‌البلاغه، جهاد نظامی به عنوان «حَقٌّ وَاجِبٌ» واجب شمرده شده است. در نامه ۲۷ خطاب به محمد بن حنفیه، می‌فرمایند:

«فَإِنَّ الْجِهَادَ مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَیْکُمْ لَا یَتْرُکُهُ إِلَّا جَبَّارٌ»

(جهادی که خداوند بر شما واجب کرده، آن را ترک نمی‌کند مگر فردی سرکش و ستمگر.)

همچنین در خطبه ۱۱۰ (خطبه جهاد) می‌فرمایند:

«وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَنْ أَضَاعَ الْجِهَادَ أَضَاعَ الدِّینَ»

(بدانید که هر کس جهاد را تباه کند، دین را تباه کرده است.)

ایشان در توصیف مجاهدان می‌فرمایند: «شما را به جهاد در راه خدا سفارش می‌کنم که آن، عزت اسلام و خواری کفر است» (نامه ۳۱ به امام حسن مجتبی علیه‌السلام).

۴. جهاد برای اقامه حق و نفی ظلم

از منظر علوی، جهاد هرگز برای سلطه‌جویی یا تجاوز نیست، بلکه برای برپایی عدل و سرکوب ستمگران است. در خطبه ۳۵ (که به «خطبه قاصعه» معروف است) می‌فرمایند:

«وَ مَا جَاءَ نَبِیٌّ مِنْ بَعْدِهِ إِلَّا بِالْجِهَادِ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْآلَةِ»

(هیچ پیامبری بعد از او نیامد مگر با جهاد بر همان شیوه.)

امام علی (ع) در نامه ۴۷ (به فرماندهان لشکر) تصریح می‌کنند که هدف از جهاد، «إِعْلَاءُ کَلِمَةِ اللَّهِ» (برافراشتن پرچم خدا) و «إِذْلَالُ الْکَافِرِ» (خوار کردن کافر) است، اما هرگز اجازه تعدی به غیرنظامیان و بی‌گناهان را نمی‌دهند.

۵. شهادت؛ بالاترین درجه جهاد

نهج‌البلاغه مملو از تعابیری است که شهادت را به عنوان «تجارت پرسود با خدا» معرفی می‌کند. در خطبه ۱۵۶ می‌فرمایند:

«فَوَاَللَّهِ لَلْأَسِیرُ الَّذِی یُسَامُ سُوءَ الْعَذَابِ فِی سِلْسِلَتِهِ أَفْضَلُ مِمَّنْ آمَنَ فِی دَعَةٍ»

(به خدا سوگند، آن اسیری که در بند خود بدترین شکنجه را می‌بیند، بهتر است از کسی که در آسایش به سر می‌برد و ایمان دارد.)

و در حکمت ۳۰۱ می‌فرمایند:

«مَوْتُ الْفَتَى فِی طَاعَةِ اللَّهِ خَیْرٌ مِنْ حَیَاتِهِ فِی مَعْصِیَتِهِ»

(مرگ جوان در راه اطاعت خدا، بهتر از زندگی او در نافرمانی خداست.)

نهج‌البلاغه، جهاد را نه یک مفهوم خشک نظامی، بلکه فرهنگی جامع معرفی می‌کند که از مبارزه با نفس آغاز می‌شود، به دفاع از مرز‌های عقیده و کشور می‌رسد و در شهادت به اوج خود می‌رسد. امام علی (ع) با نگاهی واقع‌بینانه، جهاد را «مایه عزت مؤمنان» و «سبب ذلت کافران» می‌دانند و هیچ عذری را برای ترک آن نمی‌پذیرند، مگر در شرایط خاص.

این آموزه‌های علوی، امروز نیز برای جوامع اسلامی، به ویژه در مواجهه با جریان‌های تکفیری و استکبار جهانی، چراغ راهی روشن و کارآمد است.

انتهای خبر/240950/