ضرورت جراحی بزرگ در اقتصاد تا باز شدن قفل دلار نفتی / چطور با وجود ذخایر عظیم نفتی چالش‌های اقتصاد کمرنگ تر می‌شود؟

به گزارش خبرگزاری آگاه، اقتصاد ایران در چرخه‌ای فرساینده میان تحریم‌های تحمیلی خارجی و ناکارآمدی‌های ساختاری داخلی معطل مانده است؛ چالش‌هایی که ریشه در وابستگی تاریخی به درآمد‌های نفتی و نفوذ رویکرد‌های راست‌گرایانه (نئولیبرالی) در لایه‌های تصمیم‌گیری کلان دارد. در شرایطی که الگوی اقتصاد مقاومتی به عنوان پادزهر تحریم‌ها و نقشه راه استقلال اقتصادی ابلاغ شده، ارزیابی کارنامه چهار دهه گذشته نشان می‌دهد که تعارض منافع، ساختار چندنرخی ارز، انحصار در واردات نهاده‌های دامی و کالا‌های اساسی، و دست‌اندازی دولت‌ها به صندوق توسعه ملی، مانع از تاب‌آوری کامل اقتصاد شده است. مقایسه تطبیقی میان مدیریت درآمد‌های نفتی ایران با مدل‌های موفقی همچون نروژ، و بررسی ظرفیت‌های ترانزیتی و ذخایر هیدروکربوری کشور نشان می‌دهد که عبور از بحران فعلی، نه در گرو انتظار برای گشایش‌های خارجی، بلکه نیازمند یک جراحی ساختاری عمیق در نظام تصمیم‌سازی کلان اقتصادی است.

محمدعلی صادقی، کارشناس بازار انرژی، در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی آگاه، با اشاره به چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران، وابستگی به نفت و نفوذ رویکرد‌های نئولیبرالی در مدیریت اقتصادی را از مهم‌ترین موانع تحقق اقتصاد مقاومتی دانست و تأکید کرد: اصلاح این روند نیازمند تحول در مدیریت کلان اقتصادی کشور است.

وی گفت: اقتصاد ایران همچنان وابستگی بالایی به نفت دارد و با وجود تلاش‌هایی که پس از انقلاب برای کاهش این وابستگی انجام شده، همچنان منابع جایگزین قدرتمندی برای تزریق به اقتصاد شکل نگرفته است. همین مسئله باعث شده نفت در دوره‌های تحریم به یک موضوع حساس و گاه آسیب‌پذیر تبدیل شود؛ در حالی که این منبع می‌توانست در مسیر تقویت زیرساخت‌ها و بهبود معیشت مردم نقش مؤثرتری ایفا کند.

صادقی افزود: از دهه ۶۰ به بعد، رویکرد‌های نئولیبرالی در مدیریت اقتصادی کشور تقویت شده و همین مسئله مانع شکل‌گیری کامل ساختار‌های اقتصاد مقاومتی شده است. با وجود تأکید‌های مکرر رهبر شهید بر خودکفایی و استقلال اقتصادی، در برخی بخش‌های اقتصادی این نگاه به‌طور کامل محقق نشده است؛ در حالی که تجربه موفق کشور در حوزه صنایع دفاعی نشان می‌دهد که اتکا به توان داخلی می‌تواند به نتایج قابل توجهی منجر شود.

ضرورت تحول در مدیریت کلان اقتصادی

این کارشناس بازار انرژی با بیان اینکه مشکلات اقتصادی تنها به یک بخش محدود نمی‌شود، گفت: بخشی از این چالش‌ها به ساختار‌های تصمیم‌گیری در دولت، مجلس، بخش خصوصی و حتی افکار عمومی بازمی‌گردد. طی چهار دهه گذشته نوعی ساختار الیگارشیک در برخی بخش‌های اقتصاد شکل گرفته که اصلاح آن نیازمند برنامه‌ای تدریجی و گام‌به‌گام است.

وی ادامه داد: ایران ظرفیت‌های زیادی برای تنوع‌بخشی به منابع تأمین کالا و کاهش وابستگی به اقتصاد آمریکا دارد. به گفته صادقی، بسیاری از کالا‌های اساسی مانند سویا، ذرت یا برخی نهاده‌های دامی می‌تواند مستقیماً از کشور‌هایی مانند برزیل، روسیه، آفریقای جنوبی، هند و سایر کشور‌ها تأمین شود، اما در عمل به دلیل ساختار‌های واسطه‌ای و تمرکز واردات در دست برخی بازیگران اقتصادی، چنین تنوعی کمتر دیده می‌شود.

صادقی همچنین با انتقاد از انحصار در برخی بازار‌های وارداتی اظهار کرد: در برخی حوزه‌ها واردات کالا‌های اساسی در اختیار گروه‌های محدودی قرار گرفته که این موضوع هم تولیدکنندگان داخلی را تحت فشار قرار می‌دهد و هم رقابت سالم در بازار را کاهش می‌دهد.

چالش‌های ساختاری اقتصاد و فرار سرمایه

وی با اشاره به برخی مشکلات ساختاری در اقتصاد کشور گفت: یکی از معضلات مهم اقتصاد ایران، فرار سرمایه و خروج منابع مالی از کشور است. برآورد‌ها نشان می‌دهد سالانه میلیارد‌ها دلار سرمایه از کشور خارج می‌شود که اگر مدیریت و کنترل شود می‌تواند نقش مهمی در تقویت ذخایر ارزی و سرمایه‌گذاری داخلی داشته باشد.

این کارشناس بازار انرژی ادامه داد: در شرایطی که کشور با تحریم و فشار‌های خارجی مواجه است، مدیریت منسجم اقتصادی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. تجربه برخی کشور‌ها نشان می‌دهد با ساماندهی نظام بانکی، کنترل جریان سرمایه و حمایت از تولید داخلی می‌توان ثبات اقتصادی بیشتری ایجاد کرد.

تجربه نروژ و چالش صندوق‌های ثروت ملی

صادقی در بخش دیگری از سخنان خود به مقایسه مدیریت درآمد‌های نفتی در ایران و برخی کشور‌های نفت‌خیز اشاره کرد و گفت: صندوق ثروت ملی نروژ که در سال ۱۹۹۰ برای سرمایه‌گذاری درآمد‌های مازاد نفتی تأسیس شد، امروز بیش از ۱.۱۹ تریلیون دلار دارایی دارد و به یکی از بزرگ‌ترین صندوق‌های ثروت دولتی جهان تبدیل شده است.

وی افزود: در مقابل، در ایران نیز صندوق توسعه ملی با هدف پس‌انداز بخشی از درآمد‌های نفتی برای نسل‌های آینده ایجاد شد، اما در بسیاری از موارد دولت‌ها برای جبران کسری بودجه از منابع این صندوق استفاده کرده‌اند و بازپرداخت آن نیز به‌طور کامل انجام نشده است.

این کارشناس بازار انرژی با اشاره به وضعیت تولید و صادرات نفت ایران نیز گفت: بر اساس برآوردها، میزان نفت خام ذخیره‌شده ایران روی کشتی‌ها در خارج از تنگه هرمز حدود ۱۷۰ میلیون بشکه است که معادل حدود ۵۰ روز تولید با فرض تولید روزانه ۳.۴ میلیون بشکه به شمار می‌رود.علاوه بر این، حدود ۳۰ تا ۶۰ میلیون بشکه میعانات گازی نیز در این محاسبات قابل اضافه شدن است.

صادقی در پایان خاطرنشان کرد: با وجود شرایط جنگی و محدودیت‌های موجود، قیمت فروش نفت ایران نسبت به قبل از جنگ بین ۳۷ تا ۵۰ درصد افزایش داشته است، اما برای بهره‌برداری پایدار از این ظرفیت‌ها، اصلاحات ساختاری در مدیریت اقتصادی و تقویت سیاست‌های اقتصاد مقاومتی ضروری به نظر می‌رسد.

انتهای خبر/261125/