همگامی دانشگاه و صنعت در مسیر تاب‌آوری و بومی‌سازی صنایع

به گزارش خبرگزاری آگاه، دانشگاه‌ها می‌توانند با تربیت نیروی متخصص، طراحی فناوری‌های متناسب با نیاز تولید و کمک به حل گلوگاه‌های فنی، توان صنایع را برای ادامه فعالیت در شرایط محدودیت اقتصادی افزایش دهند. پژوهش در زمینه کاهش مصرف انرژی و مواد اولیه، ساخت قطعات راهبردی، بهبود کیفیت و توسعه روش‌های نگهداری تجهیزات، نمونه‌هایی از حوزه‌هایی است که پیوند دانشگاه و صنعت در آنها می‌تواند هزینه تولید را کاهش دهد و وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی را کمتر کند.

اما این ظرفیت زمانی به تاب‌آوری صنعتی تبدیل می‌شود که همراهی دانشگاه و بنگاه مستمر و هدفمند باشد. صنایع باید مسائل و نیاز‌های خود را با داده‌های روشن در اختیار مراکز علمی بگذارند و در تعریف پروژه، تأمین مالی، آزمون و به‌کارگیری نتایج مشارکت کنند. دانشگاه‌ها نیز لازم است در کنار پژوهش‌های بنیادی، برای مسائل فوری تولید راه‌حل‌هایی قابل‌ارزیابی و قابل‌استفاده ارائه دهند. حمایت از طرح‌های مشترک، ایجاد مسیر برای آزمون فناوری در محیط واقعی کارخانه و روشن بودن حقوق مالکیت فکری می‌تواند این همراهی را تقویت کند. در چنین الگویی، دانشگاه صرفاً تأمین‌کننده دانش نیست؛ بخشی از ظرفیت حل مسئله و سازگاری صنایع با فشار‌های اقتصادی است.

داده‌های بین‌المللی تصویری دوگانه از وضعیت ایران ارائه می‌کنند. ایران در نمایه ۲۰۲۴ شاخص جهانی نوآوری، در مجموع رتبه ۶۴ را میان ۱۳۳ اقتصاد به دست آورده، اما در شاخص همکاری پژوهش‌وتوسعه دانشگاه و صنعت رتبه ۱۲۱ را دارد. این فاصله نشان می‌دهد که تولید دانش به‌تنهایی برای تبدیل آن به فناوری و محصول کافی نیست. همچنین آخرین رقم قابل استناد در داده‌های بین‌المللی بانک جهانی و مؤسسه آمار یونسکو برای هزینه تحقیق‌وتوسعه ایران، حدود ۰٫۷۳ درصد تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۱ است؛ رقمی که باید با ذکر همین سال بیان شود، زیرا داده تازه‌تری در این مجموعه برای ایران پیدا نشد.

فاصله میان دانشگاه و صنعت فقط از کمبود بودجه ناشی نمی‌شود. تفاوت افق زمانی و هدف‌ها نیز همکاری را دشوار می‌کند: دانشگاه معمولاً بر تولید دانش و انتشار علمی تمرکز دارد، درحالی‌که بنگاه به حل مسئله در زمان مشخص، هزینه تمام‌شده و امکان عرضه محصول می‌اندیشد. ابهام در مالکیت فکری، دشواری مذاکره درباره حقوق بهره‌برداری، هزینه بالای یافتن شریک پژوهشی و کم‌رنگ بودن امتیاز فعالیت صنعتی در ارزیابی دانشگاهیان نیز می‌تواند مسیر همکاری را طولانی کند. گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی درباره همکاری دانشگاه و صنعت، بر مجموعه‌ای از ابزار‌های سیاستی برای رفع همین موانع تأکید می‌کند؛ از حمایت مالی از طرح‌های مشترک تا تسهیل انتقال فناوری و ایجاد سازوکار‌های میانجی.

در چنین شرایطی، بومی‌سازی نباید به ساخت نمونه‌ای مشابه از یک محصول خارجی محدود شود. هدف باید شکل‌گیری توان پایدار برای طراحی، تولید، تعمیر و به‌روزرسانی فناوری باشد. این توان به سفارش‌های روشن صنعتی نیاز دارد: بنگاه باید مسئله و معیار‌های موفقیت را تعریف کند و دانشگاه نیز از آغاز بداند نتیجه پژوهش چگونه آزموده و به تولید نزدیک می‌شود. قرارداد‌های شفاف درباره هزینه‌ها، مالکیت فکری و سهم هر طرف، همراه با حمایت از نمونه‌سازی و آزمون صنعتی، می‌تواند فاصله پژوهش آزمایشگاهی تا محصول قابل عرضه را کاهش دهد.

محدودیت‌های خارجی و اختلال در دسترسی به فناوری، تجهیزات، سرمایه و بازار‌های بین‌المللی نیز می‌توانند این مسیر را دشوارتر کنند. بااین‌حال، نسبت دادن همه مشکلات بومی‌سازی به فشار‌های خارجی، بخشی از موانع داخلی را پنهان می‌کند. همکاری دانشگاه و صنعت به سیاست پایدار، تأمین مالی قابل پیش‌بینی، مقررات روشن و بازار داخلیِ پذیرای نوآوری نیاز دارد. این عوامل در داخل قابل بهبودند و می‌توانند توان کشور را برای مواجهه با محدودیت‌های بیرونی افزایش دهند.

برای پیوند مؤثرتر، حمایت‌ها باید به طرح‌هایی اختصاص یابد که مسئله مشخص، شریک صنعتی و مسیر آزمون و بهره‌برداری دارند. ایجاد مراکز مشترک پژوهشی، حمایت از نمونه‌سازی و خرید نخستین محصول، تقویت دفاتر انتقال فناوری و سنجش عملکرد دانشگاه‌ها بر پایه حل مسائل واقعی صنعت، از جمله اقداماتی است که در گزارش‌های سیاستی OECD نیز مطرح شده‌اند. موفقیت این سیاست‌ها را می‌توان با شاخص‌هایی مانند تعداد طرح‌های مشترک منتهی به محصول، قرارداد‌های پژوهشی اجراشده و میزان استفاده صنعتی از نتایج سنجید.

بومی‌سازی زمانی به کاهش وابستگی و تقویت تولید می‌انجامد که رابطه دانشگاه و صنعت از همکاری‌های مقطعی فراتر برود و به بخشی ثابت از برنامه‌ریزی، تأمین مالی و ارزیابی هر دو نهاد تبدیل شود. داده‌های موجود ضعف این پیوند را نشان می‌دهند، اما برای سنجش دقیق‌تر وضعیت روزآمد، آمار تازه و هم‌روش درباره سهم بنگاه‌ها در تأمین مالی تحقیق‌وتوسعه و تعداد فناوری‌های دانشگاهی رسیده به تولید در این بررسی پیدا نشد.

انتهای خبر/279714/