مستند در بحران، ثبت واقعیت است نه بازتولید روایت‌های مسلط / «ثبت با سند برابر است»؛ تلاشی برای ثبت بی‌واسطه حافظه اجتماعی جنگ ۴۰‌روزه

نیما مهدیان در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری آگاه، درباره شکل‌گیری ایده مستند «ثبت با سند برابر است» گفت: تجربه ساخت «راش» در جنگ ۱۲ روزه، با وجود دشواری‌های متعدد، زمینه‌ای برای بازنگری در شیوه مستندسازی هنگام بحران فراهم کرد. پس از آن، با شکل‌گیری اعتماد میان من و مدیران مرکز گسترش، این موضوع مطرح شد که در صورت مواجهه دوباره با شرایط مشابه، چگونه می‌توان با آمادگی فکری و امکانات تولیدی مناسب‌تری وارد میدان شد؛ هرچند هیچ‌گاه خواهان تکرار جنگ نبودیم.

کارگردان «راش» با اشاره به روز آغاز جنگ اظهار کرد: پیش از شروع حملات، زمزمه‌هایی درباره احتمال وقوع جنگ شنیده می‌شد. روز نخست، ساعت ۹:۳۸ صبح حمله به تهران آغاز شد و من حدود ساعت ۱۱ با دوربین در خیابان بودم. این بار با طرحی مشخص‌تر و نگاهی عمیق‌تر کار را شروع کردم و نخستین جلسه تولید نیز همان روز، زیر صدای بمباران، در مرکز گسترش برگزار شد.

مهدیان دریافت مجوز را یکی از چالش‌های اولیه تولید دانست و گفت: فعالیت مجموعه‌ای دولتی مانند مرکز گسترش در آن شرایط با محدودیت‌های اداری همراه بود و دریافت مجوز‌ها به‌آسانی پیش نمی‌رفت. با این حال، مدیران مرکز برای رفع موانع و فراهم کردن امکان تولید تلاش کردند.

دشواری‌های تولید مستند در شرایط بحرانی

کارگردان «یک وجب خاک» درباره دشواری‌های تصویربرداری در شرایط جنگی گفت: در چنین شرایطی، علاوه بر مخاطرات میدانی، محدودیت‌های اجرایی و دشواری دسترسی به امکانات تولید نیز کار را پیچیده می‌کرد. از سوی دیگر، حفظ تمرکز بر طرح کارگردانی و پیشبرد یک پروژه مستند در شرایطی که وضعیت محیطی به‌سرعت تغییر می‌کند، به آمادگی و تصمیم‌گیری مستمر نیاز داشت.

این مستندساز درباره خطر‌های تصویربرداری در مناطق بمباران‌شده گفت: شدت حملات شرایط دشواری ایجاد کرده بود. در یکی از موارد، موج انفجار به من برخورد کرد و حدود یک ساعت بیهوش شدم. بعد از آن نیز برای چند روز با اختلال تعادل در راه رفتن و مشکلات شنوایی مواجه بودم. با این حال، ترجیح دادم تجربه شخصی‌ام محور فیلم نباشد و تمرکز اصلی بر ثبت رویداد‌ها باقی بماند.

کارگردان «راش» درباره روند تولید اثر توضیح داد: «ثبت با سند برابر است» حاصل ۴۷ روز تصویربرداری و جلسات مستمری است که همچنان ادامه دارند. این پروژه از نخستین روز جنگ آغاز شد و تا تکمیل مجموعه تصاویر مورد نظر در طرح کارگردانی پیش رفت. این اثر یکی از طولانی‌ترین پروژه‌های مستقل مرکز گسترش است که بدون استفاده از حتی یک فریم تصویر آرشیوی ساخته شده است. البته در ادامه، برخی دوستان نیز با الهام از این تجربه، تماشای راف‌کات فیلم و بهره‌گیری از تصاویر آرشیوی، به تولید آثاری با موضوعی مشابه روی آوردند. من از این اتفاق خرسندم؛ چراکه نشان می‌دهد ضرورت توجه به مستندسازی در شرایط بحران در میان فیلم‌سازان دیگر نیز احساس شده است.

مهدیان همچنین به جلسات شبانه تولید در مرکز گسترش اشاره کرد و گفت: جلسات گاهی تا ساعت دو بامداد و در شرایط بمباران تهران ادامه داشت. در این نشست‌ها، همراه با مدیران مرکز، از جمله محمد حمیدی‌مقدم و حسین بدرلو، راش‌ها و تصاویر خام بررسی و درباره مسیر تولید و طراحی فیلم تصمیم‌گیری می‌شد. همراهی مدیران مرکز در آن شرایط در پیشبرد پروژه بسیار مؤثر بود.

این کارگردان در مقایسه دو تجربه مستندسازی خود گفت: تجربه جنگ ۱۲ روزه بدون برخورداری از آموزش یا سازوکار مشخصی برای تولید مستند در شرایط بحران شکل گرفت. در آن زمان، گروه صرفاً با انگیزه ثبت تاریخ وارد میدان شده بود و حتی روند دریافت مجوز نیز مسیر روشنی نداشت. اما این بار تلاش کردم با برنامه‌ریزی دقیق‌تر و شناخت بهتر از شرایط، روند تولید را پیش ببرم.

او با اشاره به تفاوت دو تجربه افزود: میان این دو پروژه، هم از نظر شرایط تولید و هم از نظر طراحی و سازمان‌دهی روایت، تفاوت‌های قابل‌توجهی وجود دارد. تحولات و اتفاقاتی که در فاصله دو جنگ رخ داد، شرایط تازه‌ای را پیش روی فیلم‌ساز قرار می‌داد و طبیعتاً نمی‌شد با همان الگوی قبلی به سراغ تجربه جدید رفت. همچنین گروه ما تلاش کرد از موازی‌کاری با سایر مجموعه‌ها دوری کند و مسیر مستقلی برای تولید داشته باشد.

مهدیان در ادامه، نقش مرکز گسترش را در حمایت از استقلال فکری فیلم‌سازان مهم دانست و گفت: این مرکز با رویکردی هنری، علمی و روشنفکرانه، امکان مناسبی برای فعالیت مستقل گروه‌های مستندساز فراهم می‌کند. در صورت انجام پژوهش دقیق و صادقانه، امکان حمایت از آثار فراهم است؛ هرچند ارزیابی و راستی‌آزمایی محتوای آنها نیز ضرورت دارد.

این مستندساز تأمین تجهیزات، به‌ویژه دوربین، را یکی دیگر از مشکلات تولید در زمان جنگ دانست و گفت: شرکت‌های اجاره تجهیزات به دلیل احتمال آسیب دیدن یا برنگشتن دوربین‌ها از مناطق خطرناک، تمایل چندانی به همکاری نداشتند و حتی پیشنهاد پرداخت هزینه بیشتر نیز نگرانی آنها را برطرف نمی‌کرد. در این میان، حمایت و هماهنگی مرکز گسترش نقش مهمی در ادامه کار داشت.

دقت در مشاهده، صحت ثبت و استقلال در تصمیم‌گیری؛ ۳ ویژگی مهم مستندساز

کارگردان مستند درباره رویکرد حرفه‌ای خود در ساخت این اثر تأکید کرد: دغدغه اصلی من ساخت اثری صادقانه و به‌دور از تحمیل نظر به مخاطب بوده است. معتقدم مستندساز باید در مواجهه با رویدادها، پیش از هر چیز به دقت در مشاهده، صحت ثبت و استقلال در تصمیم‌گیری پایبند باشد. جذابیت روایی نیز زمانی ارزشمند است که در خدمت واقعیت قرار بگیرد و به تحریف یا دستکاری آن منجر نشود.

این مستندساز کارکرد تاریخی سینمای مستند را مهم دانست و گفت: مستند می‌تواند به حفظ و بازخوانی رویداد‌ها کمک کند و در آینده مبنایی برای پژوهش، ارزیابی و شناخت دقیق‌تر گذشته باشد. ارزش چنین آثاری تنها به زمان تولید یا نخستین مواجهه مخاطب با آنها محدود نمی‌شود؛ بخشی از اهمیتشان در امکان رجوع دوباره به آنها در گذر زمان و قرار گرفتنشان در معرض ارزیابی تاریخی آشکار خواهد شد.

او ثبت تصاویر و گفت‌و‌گو‌ها در همان لحظات وقوع رویداد‌ها را یکی از ویژگی‌های مهم این پروژه دانست و افزود: تفاوت ثبت یک رویداد در لحظه وقوع با بازسازی یا روایت آن در فاصله چند روز یا چند سال بعد، از نظر مستندسازی اهمیت زیادی دارد. در حالت نخست، فیلم‌ساز با شرایطی مواجه است که هنوز بسیاری از ابعاد آن روشن نشده و همین مسئله مسئولیت ثبت دقیق و امانت‌دارانه را دوچندان می‌کند.

مهدیان در پایان درباره حضور مستند در جشنواره سینماحقیقت گفت: جشنواره سینماحقیقت فرصت مناسبی برای مواجهه آثار مستند با مخاطبان و ارزیابی آنها در فضایی تخصصی است. امیدوارم فیلم دیده شود و مخاطبان با توجه به نگاه و ظرفیت خود، تجربه مستقلی از تماشای آن داشته باشند.

عوامل مستند «ثبت با سند برابر است»: تدوین: فرشاد اکتسابی/ صداگذاری: گیسو آزادروش/ تصویربرداری: سعید ستاری و مهدی صابر درویش/اصلاح رنگ: زینال سنجابی / در بخشی از فیلم نیز داریوش فرهنگ، کارگردان سینما، تئاتر و تلویزیون، روایتگر تاریخ گذشته ایران است..

مستند «ثبت با سند برابر است» متقاضی حضور در بیستمین جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت است.

انتهای خبر/288155/