هدایت استعداد‌های علوم پایه بدون تضمین آینده شغلی ممکن نیست

به گزارش خبرنگار گروه جامعه آگاه، تقویت علوم پایه و هدایت دانش‌آموزان مستعد به سمت رشته‌هایی همچون ریاضی، فیزیک، شیمی و علوم زیستی، از جمله موضوعاتی است که در سال‌های اخیر با توجه به اهمیت توسعه علمی کشور و ضرورت تربیت نیروی انسانی متخصص مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، شناسایی استعداد‌های علمی در مدارس و فراهم کردن زمینه رشد و شکوفایی آنها، نیازمند فراتر رفتن از برنامه‌های مقطعی، جشنواره‌های دانش‌آموزی و فعالیت‌های فوق‌برنامه است.

در این میان، پژوهش‌سرا‌های دانش‌آموزی و مدارس می‌توانند نقش مهمی در شناسایی، پرورش و هدایت استعداد‌های علمی ایفا کنند؛ مشروط بر آنکه ارتباط این مراکز با دانشگاه‌ها، نهاد‌های علمی و مسیر‌های واقعی فعالیت پژوهشی تقویت شود و دانش‌آموزان از همان دوران مدرسه امکان تجربه فعالیت‌های علمی عمیق و تخصصی را پیدا کنند.

فاطمه دلبری‌راغب، مدیر پژوهش‌های راهبردی شورای عالی آموزش‌وپرورش، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آگاه با تشریح الزامات تقویت علوم پایه در نظام آموزشی، بر ضرورت تغییر رویکرد پژوهش‌سرا‌ها از فعالیت‌های جشنواره‌محور به فعالیت‌های علمی و پژوهشی تأکید کرد و گفت: پژوهش‌سرا‌ها و مدارس در وضعیت مطلوب نباید صرفاً یک کلاس فوق‌برنامه یا نهادی حاشیه‌ای در نظام آموزشی باشند، بلکه باید به واسطه‌ای ساختاری میان مدرسه، دانشگاه و بنیاد ملی نخبگان تبدیل شوند.

وی با بیان اینکه هدایت استعداد‌های علمی نباید به تشویق دانش‌آموزان برای شرکت در جشنواره‌ها و کسب مدال محدود شود، افزود: پژوهش‌سرا‌ها باید در فرایند هدایت تحصیلی دانش‌آموزان نقش رسمی داشته باشند و دستاورد‌های پژوهشی آگاهن به‌عنوان یکی از معیار‌های معتبر برای ورود به رشته‌های علوم پایه در دانشگاه مورد توجه قرار گیرد.

دلبری‌راغب ادامه داد: این مراکز باید بستر اجرای پروژه‌های مشترک با گروه‌های دانشگاهی را فراهم کنند تا دانش‌آموزان مستعد از دوره متوسطه با مرز‌های دانش، فعالیت‌های تخصصی و کار تیمی علمی آشنا شوند. همچنین ایجاد شبکه‌ای منسجم زیر نظر وزارت آموزش‌وپرورش و با مشارکت بنیاد ملی نخبگان و دانشگاه‌ها می‌تواند به شناسایی و هدایت استعداد‌ها به سمت علوم پایه و علوم زیستی کمک کند.

ضرورت بازنگری در شیوه جذب و توانمندسازی معلمان علوم پایه

مدیر پژوهش‌های راهبردی شورای عالی آموزش‌وپرورش در ادامه با اشاره به ضرورت تقویت آموزش عمیق و تخصصی دروس علوم پایه در مدارس، نخستین گام در این مسیر را بازنگری در سیاست جذب و توانمندسازی معلمان دانست.

وی اظهار کرد: سیاست فعلی که آموزش‌وپرورش را ملزم به جذب کادر آموزشی صرفاً از یک مسیر مشخص کرده، در تأمین تخصص عمیق مورد نیاز برای آموزش علوم پایه آسیب‌زا بوده است. یکی از راهکار‌های اساسی در این زمینه، باز کردن مسیر جذب برای دانش‌آموختگان ممتاز علوم پایه از دانشگاه‌های معتبر و مشروط کردن ورود آگاهن به آموزش‌وپرورش به گذراندن دوره‌های فشرده تربیت معلم است.

دلبری‌راغب با تأکید بر اینکه توانمندسازی معلمان نیز نباید صرفاً به انتقال محتوای کتاب‌های درسی محدود شود، تصریح کرد: دوره‌های ضمن‌خدمت معلمان باید بر روش‌های هدایت پروژه‌های تحقیقاتی، طراحی آزمایش‌های اکتشافی، آشنایی با تحولات علمی و توسعه مرز‌های دانش متمرکز باشد تا معلمان بتوانند زمینه تجربه‌گری و فعالیت علمی واقعی را برای دانش‌آموزان فراهم کنند.

پژوهش‌سرا‌ها از کمیت‌گرایی به سمت کیفیت‌آفرینی حرکت کنند

وی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو با اشاره به ضرورت تقویت خلاقیت، ابتکار و تخیل علمی در میان دانش‌آموزان، تغییر رویکرد مدارس دولتی و پژوهش‌سرا‌ها از کمیت‌گرایی به کیفیت‌آفرینی را ضروری دانست و گفت: ارزیابی فعالیت‌های علمی و پژوهشی دانش‌آموزان نباید صرفاً بر اساس شاخص‌های کمی مانند تعداد شرکت‌کنندگان در جشنواره‌ها انجام شود، بلکه باید اتصال استعداد‌های علمی دانش‌آموزان به دانشگاه‌های علوم پایه و فراهم کردن زمینه مشارکت آگاهن در فعالیت‌های تخصصی، به هدف اصلی تبدیل شود.

مدیر پژوهش‌های راهبردی شورای عالی آموزش‌وپرورش با تأکید بر اهمیت زیرساخت‌های آموزشی و پژوهشی افزود: تجهیز آزمایشگاه‌ها و ایجاد پیوند ساختاری میان مدارس، پژوهش‌سرا‌ها و آزمایشگاه‌های پیشرفته دانشگاهی به دانش‌آموزان امکان می‌دهد تجربه‌گری واقعی داشته باشند و برای حل مسائل پیچیده علمی تلاش کنند. تحقق این موضوع نیز مستلزم مسئولیت‌پذیری جدی دستگاه‌های دولتی مرتبط است.

دلبری‌راغب همچنین تجهیز پژوهش‌سرا‌ها و مدارس به‌ویژه در مناطق محروم با مشارکت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت صنعت، معدن و تجارت را ضروری دانست و بیان کرد: فراهم کردن امکانات و تجهیزات علمی در این مراکز، یکی از عوامل مهم برای جلب علاقه دانش‌آموزان، شناسایی استعداد‌ها و هدایت آگاهن به سمت علوم پایه و علوم زیستی است.

وی با اشاره به تأثیر چشم‌انداز شغلی بر انتخاب رشته دانش‌آموزان خاطرنشان کرد: حمایت‌های دولتی از مشاغل مرتبط با علوم پایه و علوم زیستی باید تقویت شود؛ چراکه تأمین معاش و آینده شغلی یکی از دغدغه‌های مهم دانش‌آموختگان و جوانان است. هر اندازه دانش‌آموز به یک حوزه علمی علاقه و استعداد داشته باشد، اما چشم‌انداز روشن و دلگرم‌کننده‌ای از آینده شغلی خود نداشته باشد، انگیزه کمتری برای انتخاب و ادامه تحصیل در رشته‌های علوم پایه خواهد داشت.

آموزش علوم پایه باید با ساحت‌های شش‌گانه تربیت پیوند بخورد

این پژوهشگر حوزه سیاست‌گذاری آموزشی با تأکید بر ضرورت توجه به ساحت‌های شش‌گانه تربیت در آموزش علوم پایه گفت: توسعه ساحت‌های شش‌گانه تربیتی در جریان آموزش دروس علوم پایه، به‌ویژه در سنین پایین، اهمیت زیادی دارد. دانش‌آموزان باید در کنار یادگیری مفاهیم مرتبط با علوم پایه و علوم زیستی، سایر ابعاد تربیتی را نیز تجربه کنند؛ برای مثال، تربیت هنری و تربیت اقتصادی می‌توانند در کنار آموزش علوم مورد توجه قرار گیرند.

وی با بیان اینکه شناسایی استعداد‌های علمی بدون ایجاد الزامات انگیزشی در سطح فردی و الزامات قانونی و فرهنگی در سطح سیاست‌گذاری به نتیجه مطلوب نمی‌رسد، به تشریح سازوکار‌های مورد نیاز برای هدایت مستمر استعداد‌ها پرداخت و افزود: نخستین ضرورت، ارزش‌گذاری مجدد علوم پایه است. تا زمانی که میان مسیر شغلی، منزلت اجتماعی و پاداش مادی رشته‌های علوم پایه با رشته‌های پرطرفدار دیگر فاصله معناداری وجود داشته باشد، هدایت دانش‌آموزان مستعد به این حوزه‌ها بیشتر جنبه نمایشی خواهد داشت.

دلبری‌راغب ادامه داد: تضمین شغلی مؤثر و تعریف مسیر‌های شغلی روشن در آموزش‌وپرورش و پژوهش‌سرا‌ها می‌تواند یکی از قوی‌ترین ابزار‌ها برای ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان و هدایت آگاهن به سمت علوم پایه باشد.

پیشنهاد اختصاص ظرفیت دانشگاهی به فارغ‌التحصیلان پژوهش‌سرا‌های برتر

مدیر پژوهش‌های راهبردی شورای عالی آموزش‌وپرورش یکی دیگر از پیشنهاد‌های خود را استفاده از ظرفیت‌های مازاد دانشگاه‌ها برای دانش‌آموزان مستعد عنوان کرد و گفت: می‌توان از صندلی‌های خالی و ظرفیت‌های اضافه دانشگاه‌ها استفاده کرد و مسیر‌های ویژه‌ای برای ورود فارغ‌التحصیلان پژوهش‌سرا‌های برتر به رشته‌های دانشگاهی مرتبط با علوم پایه در نظر گرفت.

وی با تأکید بر اهمیت شناسایی و همراهی مستمر دانش‌آموزان مستعد از دوران ابتدایی تا دانشگاه اظهار کرد: پایش طولی استعداد‌ها و ایجاد شبکه ملی پژوهش‌سرا‌ها با همکاری نهاد‌های علمی کشور می‌تواند زمینه رصد، حمایت و هدایت مستمر این دانش‌آموزان را فراهم کند.

دلبری‌راغب همچنین تخصیص سهم قابل توجهی از منابع صندوق توسعه عدالت آموزشی به پژوهش‌سرا‌ها و مدارس دولتی مناطق کم‌برخوردار را ضروری دانست و افزود: باید منابع لازم برای شناسایی، جذب، نگهداری، حمایت و هدایت دانش‌آموزان مستعد، به‌ویژه در حوزه علوم پایه و علوم زیستی، در این مناطق تأمین شود تا محل تولد و وضعیت اقتصادی خانواده‌ها مانعی برای شکوفایی استعداد‌های علمی نباشد.

استعداد ویژه محدود به گروهی از دانش‌آموزان نیست

وی در بخش پایانی این گفت‌و‌گو با تأکید بر اینکه استعدادپروری نباید صرفاً به دانش‌آموزانی محدود شود که از ابتدا به‌عنوان نخبه شناخته شده‌اند، گفت: باید باور داشته باشیم که همه دانش‌آموزان استعداد دارند و شایسته کشف، شناسایی، هدایت و حمایت هستند. این باور باید در نظام آموزشی و سیاست‌گذاری‌های کشور نهادینه شود.

دلبری‌راغب افزود: تصور کنید معلمی را که به همه دانش‌آموزان این باور را منتقل می‌کند که هرکدام از آنها استعداد ویژه‌ای دارند و دولتی را که زمینه شکوفایی استعداد‌های همه دانش‌آموزان را فراهم کرده است؛ در چنین شرایطی می‌توان تصور کرد که آینده ایران تا چه اندازه متفاوت و روشن خواهد بود.

از معلمی در ۱۸ سالگی تا سیاست‌گذاری در شورای عالی آموزش‌وپرورش

مدیر پژوهش‌های راهبردی شورای عالی آموزش‌وپرورش در معرفی سوابق علمی و حرفه‌ای خود نیز گفت: پیش از هر چیز خودم را یک معلم می‌دانم و از ۱۸ سالگی وارد آموزش‌وپرورش و حرفه معلمی شدم. تحصیلات دانشگاهی خود را تا مقطع دکتری تخصصی ادامه دادم؛ کارشناسی را در رشته علوم تربیتی در دانشگاه خوارزمی، کارشناسی ارشد را در رشته مدیریت دولتی با گرایش تحول در دانشگاه تهران و دکتری را با سهمیه استعداد درخشان در رشته مدیریت دولتی با گرایش تصمیم‌گیری و خط‌مشی‌گذاری عمومی در دانشگاه تهران گذراندم.

وی با اشاره به فعالیت علمی خود در حوزه سیاست‌گذاری آموزشی و پرورشی خاطرنشان کرد: افتخار دارم که نخستین رساله دکتری در حوزه طراحی خط‌مشی‌گذاری آموزش‌وپرورش با رویکرد توسعه قابلیت انسانی در ایران را با موفقیت به پایان رسانده‌ام. به دلیل علاقه‌مندی به آموزش‌وپرورش و آینده فرزندان این سرزمین، در حد توان در حوزه سیاست‌گذاری آموزشی و پرورشی فعالیت علمی داشته‌ام و در حال حاضر نیز به‌عنوان مدیر پژوهش‌های راهبردی شورای عالی آموزش‌وپرورش مشغول فعالیت هستم.

انتهای خبر/288324/