بازآرایی نظم منطقه‌ای در غرب آسیا در دانشگاه خوارزمی

به گزارش خبرگزاری آگاه، مجتبی امانی، سفیر سابق ایران در لبنان؛ حمید بیات، مدیرکل اسبق خاورمیانه و شمال آفریقا؛ محمد بابایی، رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی؛ غلامرضا کریمی، سرپرست معاونت اداری و مالی دانشگاه و دانشیار گروه روابط بین‌الملل و مجید محمدشریفی، سرپرست معاونت آموزشی دانشکده حقوق و علوم سیاسی و استادیار روابط بین‌الملل؛ فریده محمدعلی‌پور، دانشیار روابط بین‌الملل و دبیر علمی کنگره؛ و علی طهایی، مدیر مرکز روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی و جمعی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی و مسئولین و کارشناسان وزارت امور خارجه حضور داشتند.

این نشست با تمرکز بر پیامد‌های راهبردی تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران و تحولات امنیتی غرب آسیا برگزار شد و شرکت‌کنندگان در آن به ارزیابی وضعیت گذار نظم منطقه‌ای، تغییر موازنه قدرت، بازچینی دوستی‌ها و دشمنی‌ها و جایگاه ایران در تعریف قواعد نوین امنیت منطقه پرداختند.

بیات: ایران باید بتواند جغرافیای سیاسی مشترک را به عرصه منافع مشترک تبدیل کند

حمید بیات، مدیرکل اسبق خاورمیانه و شمال آفریقا، در این نشست تأکید کرد تجاوز آمریکا و اسراییل به منطقه و پیامد‌های آن، فرضیه مصونیت کشور‌های عربی را تضعیف و اعتماد راهبردی آنها به شرکایشان را متزلزل کرد؛ ائتلاف اسراییلی ـ عربی به خفا رانده شد و اعتبار رقابت تسلیحاتی و هسته‌ای افزایش یافت. ایران نیاز به بازنگری در سیاست‌ها دارد و اینکه باید بازیگر فعال و بازی‌ساز باشد نه اینکه فقط در بازی قرار گیرد. چگونه این تصور که بازدارندگی پیرامونی می‌تواند اسراییل را در مرزهایش مهار کند به تقابل مستقیم رسید؟ اسراییل صرف‌نظر از هر حزب و ائتلافی که بر سر قدرت باشد، ایران را به تهدید وجودی برای مردم خود تبدیل کرده است و این ادراک، پایه‌گذار سیاست تهاجمی تل‌آویو در قبال تهران، فلسطین، لبنان، سوریه، ترکیه و شمار دیگری از کشور‌های منطقه شده است. ما نیز در مقابل اسراییل باید تمام عناصر تقابل را مهیا کنیم. ایجاد سازوکار‌های جدید روابط سیاسی با کشور‌های منطقه باید در دستور کار باشد و جغرافیای سیاسی مشترک به عرصه منافع مشترک تبدیل شود. مبارزه با حضور نظامی آمریکا در منطقه می‌تواند با تعامل با منطقه پیش رود.

بیات افزود نباید تصور کرد هیچ کشوری می‌تواند به‌تنهایی نظم آینده این منطقه را بر پایه سلطه یک‌جانبه تحمیل کند. هیچ کشوری، ازجمله خود ایران، نمی‌تواند به‌تنهایی نظم آینده غرب آسیا را بر پایه سلطه یک‌جانبه تحمیل کند و شکل‌گیری نظمی پایدار در منطقه درگرو مشارکت کشور‌های منطقه و برپایی سازوکار‌های امنیت جمعی است. مدیرکل اسبق خاورمیانه با اشاره به گسترش سیاست‌های شهرک‌سازی و اعمال فشار علیه مردم فلسطین در کرانه باختری گفت رژیم صهیونیستی نه‌تنها برای ایران، بلکه برای کشور‌های دیگر نیز به عاملی راهبردی برای بی‌ثباتی بدل شده است؛ موضوعی که به باور او می‌تواند بستری برای شکل‌گیری محاسبات تازه امنیتی در میان بازیگران منطقه فراهم کند.

کریمی: منطقه از نظم پیشین فاصله گرفته، اما قواعد نو هنوز مشروعیت نیافته است

غلامرضا کریمی، دانشیار روابط بین‌الملل، با تبیین وضعیت راهبردی غرب آسیا گفت این منطقه اکنون در دوره گذار از یک نظم فرسوده به نظم نوین قرار دارد و آنچه امروز جریان دارد، رقابت بر سر تعریف قواعد آینده امنیت منطقه است. وی با ذکر نقل‌قولی که جنگ‌های بزرگ لحظه تأسیس نظم جدید هستند؛ بیان کرد ستون‌های نظم پیشین فروریخته یا ترک برداشته است ولی هنوز آشکار نیست جایگاه ایران در نظم جدید کجاست. نظم منطقه‌ای غرب آسیا همیشه با حضور بازیگران فرامنطقه‌ای شکل گرفته است. وی سه شاخص اصلی را در این گذار برشمرد و گفت پس از جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، توزیع قدرت در منطقه دستخوش تغییر آشکاری شده، اولویت‌های دوستی و دشمنی کشور‌های منطقه تغییریافته و ساختار‌های پیشین همکاری و تقابل دیگر به شکل گذشته کارکرد ندارند. کریمی افزود آنچه هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته، قواعد روشن و مشروع برای مدیریت امنیت منطقه است. جمهوری اسلامی ایران در شرایط کنونی تلاش می‌کند با ترکیب بازدارندگی نظامی و دیپلماسی فعال، قواعد جدیدی را در حوزه خلیج‌فارس و به‌ویژه پیرامون تنگه هرمز تعریف کند، اما تثبیت چنین قواعدی نیازمند زمان، مدیریت تنش و جلوگیری از شکل‌گیری اجماعی بین‌المللی علیه ایران است.

وی تأکید کرد ایران در ماه‌های اخیر پیامی روشن داده که آماده مذاکره و تنظیم قواعد جدید منطقه‌ای است، هرچند بر این باور است که قواعد امنیتی قابل اتکا از مسیر فشار نظامی یک‌جانبه پایدار نخواهد شد. او با اشاره به تحولات میدانی گفت تجربه دو دوره درگیری اخیر نشان داده است که سطح انسجام داخلی، مدیریت راهبردی بحران و ظرفیت بازدارندگی ایران، معادلات پیشین دشمن را درباره این کشور دگرگون کرده است؛ هر طرفی که تاب‌آوری بیشتری داشته باشد، بیشترین نقش را در بازآرایی نظم منطقه‌ای خواهد داشت.

امانی: دشمن گمان می‌کرد با هدف قرار دادن رهبری، کار ایران تمام می‌شود

مجتبی امانی، سفیر سابق ایران در لبنان، در این نشست با اشاره به تجربه جنگ‌های اخیر گفت یکی از خطرناک‌ترین برداشت‌های راهبردی دشمن، این تصور بود که با هدف قرار دادن رهبری و ساختار‌های فرماندهی می‌توان جمهوری اسلامی ایران را به فروپاشی کشاند. وی گفت در روز‌های پایانی مأموریتش در لبنان، هنگام ابراز نگرانی برخی طرف‌های منطقه‌ای درباره امنیت رهبری، به آگاهن گفته بود که آسیب‌زننده‌ترین تصور برای ایران نه ترور رهبری، بلکه باور دشمن به پایان کار نظام با حذف رهبری است. امانی افزود در جنگ ۱۲ روزه، دشمن بخش محدودی از ظرفیت‌های خود را به کار گرفت و فرماندهان ارشد، دانشمندان و برخی زیرساخت‌های راهبردی را هدف قرار داد، اما در مرحله بعدی و در جنگ ۴۰ روزه دامنه عملیات تهاجمی گسترده‌تر شد و سطح بالایی از به‌کارگیری تسلیحات متعارف دیده شد. بااین‌حال، به گفته او، جمهوری اسلامی ایران توانست بحران را مدیریت کند و از آن مقطع با سرمایه‌های راهبردی تازه‌ای عبور نماید.

سفیر سابق ایران در لبنان با تأکید بر تحولات منطقه‌ای گفت برای نخستین بار در درگیری مستقیم اخیر، زبان سیاسی و میدانی به سمتی حرکت کرد که تقابل آمریکا و متحدانش در برابر ایران و متحدانش به شکل روشن‌تری قابل‌مشاهده بود. با ورود محور مقاومت به عملیات، در توافق اسلام‌آباد از ایران و متحدانش یادشده است که بیانگر موفقیت ایران در عرصه دیپلماسی و پذیرش واقعیات از سوی آمریکا است؛ معادل‌گذاری بیروت و ضاحیه هم در این همین راستا بوده است. او افزود در همین شرایط، ناامیدی نسبت به آمریکا در میان کشور‌های منطقه افزایش یافته و نشان داده شد آمریکا قابل اعتماد نیست. اکنون شمار زیادی از دولت‌های عربی خواستار این هستند که تنش‌ها به سمت جنگ تمام‌عیار کشیده نشود. امانی در پایان گفت جمهوری اسلامی ایران در بازآرایی نظم آینده منطقه نمی‌تواند با تداوم حضور راهبردی آمریکا در منطقه همزیستی پایدار داشته باشد و این مسئله به یکی از محور‌های اصلی سیاست منطقه‌ای تهران در دوره پیشِ‌رو تبدیل‌شده است.

شریفی: هدف آمریکا و اسرائیل تضعیف راهبردی ایران است

مجید محمد شریفی، استادیار روابط بین‌الملل با روندپژوهی تحولات منطقه از سال ۲۰۰۸ گفت سیاست چرخش آمریکا به سمت آسیا، تحولات کشور‌های عربی در ۲۰۱۱، ترور سردار شهید قاسم سلیمانی و به‌ویژه رویداد ۷ اکتبر ۲۰۲۳ هر یک در شکل‌گیری ادراک راهبردی اسرائیل و آمریکا نسبت به ایران نقش داشته است. شریفی تأکید کرد اگر در سیاست خارجی بجای تجربه محوری، نظریه محور بودیم می‌توانستیم وضع امروز را پیش‌بینی کنیم؛ برخی تجربه‌ها زخم‌های دردناک پایدار ایجاد می‌کنند. نظم‌های موازنه محور، شکننده‌ترین نظم‌ها هستند، زیرا تصور به هم خوردن موازنه، فرصت اقدام برای تأسیس نظم جدید را ایجاد می‌کند. بعد از ۷ اکتبر بهترین راه حفظ امنیت اسراییل در افزایش فاصله قدرت نظامی آن با بقیه و حفظ برتری نظامی اسرائیل در منطقه دانسته شد و حمله با ایران نیز در این راستا بود. به گفته او، تغییر رژیم در ایران هدف اصلی تجاوز نبوده است و در گام نخست، تضعیف ظرفیت راهبردی جمهوری اسلامی و تبدیل آن به کشوری آسیب‌پذیر و فاقد توان کنشگری منطقه‌ای هدف است.

این استاد روابط بین‌الملل افزود کشور‌های منطقه در شرایط کنونی با ابهام راهبردی شدیدی روبه‌رو هستند و همین مسئله باعث شده رفتار آگاهن متنوع و گاه متضاد باشد.

 به گفته وی، عربستان سعودی با حمله نظامی گسترده به ایران موافق نبوده، امارات به سناریو‌های پس از جمهوری اسلامی فکر می‌کند، قطر وضعیت «نه جنگ و نه صلح» را برای خود مناسب می‌داند و ترکیه نیز در تلاش است جایگاه اثرگذار خود را در معادلات نوین حفظ کند. شریفی در پایان اذعان کرد در دولت آمریکا دیدگاه‌های متفاوتی نسبت به ایران وجود دارد؛ از کسانی که راه‌حل سیاسی و توافقی را ترجیح می‌دهند تا جریان‌هایی که گزینه ضربه نظامی محدود همراه با فشار اقتصادی را جدی‌تر دنبال می‌کنند. به باور او، همین اختلاف دیدگاه باعث شده آینده تعامل و تنش در غرب آسیا همچنان تحت تأثیر ابهام و رقابت داخلی در ساختار تصمیم‌گیری واشنگتن قرار گیرد.

انتهای خبر/288339/